اشتغال همزمان والدین، اگرچه در بسیاری از خانوادهها بهعنوان ضرورتی اقتصادی و راهی برای تأمین معیشت و رفاه بیشتر دنبال میشود، اما در کنار مزایای اقتصادی میتواند خانواده را با چالشی مهم مواجه کند؛ چالشی که به میزان حضور والدین در کنار فرزندان و نقش آنان در تربیت، آموزش مهارتهای زندگی و شکلگیری شخصیت کودکان و نوجوانان مربوط میشود.
به گزارش پایگاه خبری تحلیلی خانه بهاری، خانواده نخستین و مهمترین محیط یادگیری و اجتماعی شدن فرزندان است؛ محیطی که کودک در آن بسیاری از مهارتهای ارتباطی، مسئولیتپذیری، همدلی، گفتوگو و تعامل اجتماعی را میآموزد و هیچ نهاد دیگری نمیتواند به طور کامل جایگزین این کارکرد خانواده شود. از همین رو، ایجاد تعادل میان اشتغال والدین و ایفای نقش تربیتی آنان، یکی از موضوعات مهم در مدیریت خانواده امروز به شمار میرود.
در همین زمینه، حمیدرضا شعبانی، مشاور و مدرس آموزش خانواده در مرکز مشاوره و آموزش تخصصی ازدواج و خانواده بهارنکو شیراز، در گفتوگو با خبرنگار ما، با اشاره به اهمیت حضور والدین در فرآیند تربیت فرزندان اظهار کرد: ما از یک سو خانواده را کانون اصلی یادگیری، اجتماعی شدن و فراگیری مهارتهای زندگی، بهویژه در دوران کودکی و نوجوانی، میدانیم و از سوی دیگر با شرایط اقتصادی امروز و افزایش اشتغال همزمان پدر و مادر مواجه هستیم؛ موضوعی که میتواند تعارضی میان تأمین رفاه اقتصادی و حفظ کارکردهای تربیتی خانواده ایجاد کند.
وی افزود: البته نمیتوان اهمیت تأمین معیشت و رفاه اقتصادی خانواده را نادیده گرفت، اما نباید تصور کنیم که افزایش درآمد بهتنهایی میتواند جایگزین حضور والدین و ارتباط مؤثر آنان با فرزندان شود. اگر مسائل اقتصادی مهمتر از تربیت فرزندان باشد، نمیتوان توضیح داد که چرا حتی در خانوادههایی که از رفاه نسبی برخوردارند و والدین هر دو شاغل هستند، گاهی با چالشهای تربیتی مواجه هستیم.
شعبانی ادامه داد: زوجین شاغل باید تربیت فرزند را در اولویتهای اصلی خود قرار دهند. مسئله صرفاً میزان درآمد یا امکاناتی که برای فرزند فراهم میکنیم نیست؛ بلکه کیفیت رابطه، میزان گفتوگو، همراهی، آموزش مهارتها و الگویی که والدین در اختیار فرزند قرار میدهند، اهمیت بسیار زیادی دارد.
این مشاور خانواده با اشاره به برخی پیامدهای احتمالی کاهش ارتباط والدین با فرزندان گفت: انزوا، درونگرایی افراطی، ضعف در برقراری ارتباط و عدم یادگیری برخی مهارتهای اجتماعی از جمله مواردی است که ممکن است در اثر کمبود تعامل مؤثر میان والدین و فرزندان ایجاد شود و در صورت تداوم، حتی تا دوران جوانی و بزرگسالی نیز ادامه پیدا کند.
وی تصریح کرد: بنابراین باید با اولویت دادن به تربیت فرزندان، برای مدیریت امور تربیتی در خانوادههایی که پدر و مادر هر دو شاغل هستند، برنامهریزی مناسبی صورت گیرد. البته این مسئله فقط به خانوادههایی که هر دو والد شاغل هستند محدود نمیشود؛ در برخی خانوادهها ممکن است مادر شاغل نباشد، اما پدر به دلیل داشتن دو یا چند شغل، ساعات زیادی را خارج از خانه سپری کند و حضور کمتری در کنار فرزندان داشته باشد.
شعبانی گفت: در چنین شرایطی نیز ممکن است فرزندان عمدتاً در کنار یکی از والدین رشد کنند و از بخشی از آموزشها و مهارتهایی که میتوانند از والد دیگر دریافت کنند، محروم شوند. این وضعیت در صورت تداوم میتواند به نوعی تربیت تکبعدی منجر شود، در حالی که کودک برای رشد متعادل به حضور، الگوگیری و ارتباط با هر دو والد نیاز دارد.
وی با تأکید بر ضرورت مدیریت ساعات کاری والدین بیان کرد: در خانواده باید درباره موضوع اشتغال مدیریت مناسبی وجود داشته باشد. اگر امکان برنامهریزی وجود دارد، ساعات کاری والدین باید به گونهای تنظیم شود که حداقل یکی از والدین در بخش قابل توجهی از زمان در کنار فرزندان حضور داشته باشد. همچنین اضافهکاریها باید تا حد امکان مدیریت و محدود شود و روزهای تعطیل نیز صرفاً برای استراحت والدین در نظر گرفته نشود، بلکه بخشی از زمان و انرژی خانواده به فرزندان اختصاص پیدا کند.
این مدرس آموزش خانواده افزود: نکته مهم این است که کیفیت ارتباط از کمیت آن مهمتر است. ممکن است والدین در روزهای کاری تنها فرصت کوتاهی برای بودن در کنار فرزندان داشته باشند، اما همین زمان کوتاه اگر با گفتوگو، همدلی، توجه و شنیدن صحبتهای فرزند همراه باشد، میتواند تأثیر بسیار بیشتری از ساعتها حضور فیزیکی بدون ارتباط مؤثر داشته باشد.
شعبانی ادامه داد: در همین ساعات محدود باید فرصت گفتوگو با فرزندان را ایجاد کنیم، درباره اتفاقات روز با آنها صحبت کنیم، احساساتشان را بشنویم و اجازه دهیم درباره مسائل مختلف نظر بدهند. فرزند باید احساس کند که در خانواده دیده و شنیده میشود و صرفاً کسی نیست که والدین برای او امکانات مالی فراهم میکنند.
وی همچنین بر آموزش مسئولیتپذیری به فرزندان تأکید کرد و گفت: یکی از اشتباهات رایج این است که والدین به دلیل مشغله زیاد، برای جبران نبودن خود در خانه، فرزندان را با اسباببازی، تلفن همراه، بازیهای رایانهای و امکانات مختلف سرگرم میکنند. این وسایل نمیتوانند جایگزین حضور و ارتباط والدین شوند.
وی افزود: حتی در خانوادههای پرمشغله باید به فرزندان مسئولیت داده شود و مهارتهای لازم را به آنها آموزش داد. کودکان میتوانند متناسب با سن خود در کارهای خانه مانند مرتب کردن اتاق، جمعآوری وسایل شخصی و برخی امور ساده مشارکت کنند. هدف این است که اشتغال والدین به محروم شدن فرزند از یادگیری مهارتهای زندگی منجر نشود.
این مشاور خانواده خاطرنشان کرد: فرزند باید یاد بگیرد در زمانهایی که والدین حضور ندارند، متناسب با سن و توانایی خود مسئولیتپذیر باشد. این مهارتها در آینده به استقلال، اعتماد به نفس و توانایی مدیریت زندگی او کمک خواهد کرد.
شعبانی در بخش دیگری از سخنان خود بر اهمیت ارتباط کودکان با اعضای نزدیک خانواده تأکید کرد و گفت: در خانوادههایی که والدین ساعات زیادی را خارج از خانه هستند، باید فرصت تعامل مناسب فرزندان با اعضای نزدیک خانواده مانند پدربزرگ، مادربزرگ، دایی، عمه و دیگر بستگان مورد اعتماد نیز فراهم شود. این ارتباطها میتواند به افزایش تجربههای اجتماعی کودک و برخورداری او از الگوهای ارتباطی متنوع کمک کند.
وی در پایان تأکید کرد: اشتغال والدین نباید به معنای حذف نقش تربیتی آنان باشد. مسئله اصلی این نیست که والدین شاغل باشند یا نباشند؛ بلکه مهم این است که خانواده بتواند میان مسئولیت اقتصادی و مسئولیت تربیتی تعادل ایجاد کند. حتی اگر زمان والدین محدود باشد، میتوان با برنامهریزی، گفتوگوی مؤثر، تقسیم مسئولیت، کاهش مشغلههای غیرضروری و اختصاص زمان باکیفیت به فرزندان، از بروز بسیاری از آسیبهای تربیتی پیشگیری کرد.
گزارش از مریم شمالیان
