دعواهای قبل از افطار پدیده ای نسبتا شایع است که تقریبا همه ما حداقل یک بار تجربه آن را داشته ایم. لحظات نزدیک به افطار که قرار است اوج استجابت دعا و آرامش باشد تبدیل به میدان جنگ لفظی و دلخوری می شود و شهد شیرین افطار را به کام همه تلخ می کند.
اما چرا این اتفاق می افتد؟ آیا روزه داران آدم های بد اخلاقی هستند؟ قطعا نه.
قبل از اینکه بخواهیم کسی را سرزنش کنیم باید بفهمیم در بدن یک فرد روزه دار چه می گذرد. مغز انسان برای فعالیت های عالی خود مثل تفکر منطقی، صبر، تصمیم گیری و کنترل احساسات به سوخت ثابتی به نام گلوکز نیاز دارد. در ساعات پایانی روز سطح قند خون به پایین ترین حد ممکن می رسد. در این وضعیت مغز در حالت بقا قرار می گیرد و انرژی خود را صرف زنده نگه داشتن ارگان های حیاتی می کند نه صرف آداب و معاشرت و لبخند زدن.
اصطلاح علمی این وضعیت در روانشناسی هنگری (Hangry) نام دارد که ترکیبی از دو کلمه گرسنگی و عصبانیت است. وقتی قند خون می افتد ترشح هورمون های استرس مثل آدرنالین و کورتیزول افزایش می یابد. نتیجه این تغییرات شیمیایی این است که آستانه تحمل فرد به شدت پایین می آید. بنابراین مردی که داد می زند یا زنی که با عصبانیت ظرف ها را جابجا می کند لزوما آدم بدی نیست بلکه سیستم عصبی او تحت فشار شدید بیولوژیک قرار گرفته است. درک این نکته اولین قدم برای بخشش و مداراست.
البته چالش های آقایان و خانم ها با هم تفاوت هایی دارد. اگرچه افت قند خون در هر دو جنس رخ می دهد اما عوامل تشدید کننده خشم در مردان و زنان متفاوت است و شناخت این تفاوت ها به مدیریت بحران کمک می کند.
در مردان علاوه بر گرسنگی موضوع ترک موقت اعتیادها بسیار پررنگ است. درصد قابل توجهی از آقایان به چای، قهوه (کافئین) یا سیگار (نیکوتین) وابستگی دارند. نرسیدن این مواد به بدن در طول روز باعث بروز حالاتی می شود که نشانه بارز آن بی قراری و پرخاشگری است. مردی که سردرد ناشی از کمبود کافئین دارد مثل کسی است که دندان درد دارد و کوچکترین سروصدایی او را کلافه می کند.
در مقابل چالش اصلی زنان خستگی مفرط است. زنان معمولا در ساعات پایانی روز فشار کاری مضاعفی را تحمل می کنند. ایستادن پای اجاق گاز، مدیریت همزمان چند نوع غذا، آماده کردن سفره و رسیدگی به بچه ها، انرژی باقیمانده آن ها را تخلیه می کند. خشم زنانه در این لحظات معمولا ناشی از حس تنهایی و فشار مسئولیت است.
یکی از موثرترین تکنیک ها برای مدیریت این فضا قانون ممنوعیت مکالمه جدی در سی دقیقه آخر است. اعضای خانواده باید با هم توافق کنند که از ساعاتی قبل از اذان تا زمانی که افطار صرف می شود هیچ بحث جدی، انتقادی، گله گذاری یا خبر بد مطرح نشود.
این زمان بدترین زمان برای پرسیدن سوالاتی مثل چرا فلان چیز زا نخریدی؟ یا چرا قبض را پرداخت نکردی؟ است. حتی شوخی کردن در این دقایق ریسک بالایی دارد چون ممکن است طرف مقابل برداشت توهین آمیز کند. بهترین استراتژی در این ساعات سکوت و ذکر گفتن یا گوش دادن به رادیو و تلویزیون است. اگر حرفی برای گفتن دارید آن را جایی بنویسید و بگویید بعد از افطار و بالا رفتن قند خون درباره اش صحبت می کنیم.
توجه به این نکته هم مهم است که وقتی احساس می کنید خون جلوی چشمانتان را گرفته و می خواهید فریاد بزنید اکسیژن رسانی به مغز مختل شده است. تکنیک تنفس عمیق می تواند مثل ترمزی عمل کند. چهار ثانیه هوا را داخل دهید و چهار ثانیه نگه دارید و چهار ثانیه بیرون دهید. این کار ضربان قلب را پایین می آورد.
در سیره پیامبر اکرم (ص) نیز توصیه شده است که هنگام خشم تغییر وضعیت دهید. اگر ایستاده اید بنشینید و اگر نشسته اید دراز بکشید. اگر در آشپزخانه بحث بالا گرفت بلافاصله محیط را ترک کنید و به اتاق دیگری بروید و آبی به صورت بزنید. این فاصله فیزیکی کوتاه چرخه عصبی خشم را قطع می کند.
همچنین برای کاهش فشار روی خانم ها که عامل اصلی تنش های آشپزخانه ای است آقایان و فرزندان باید در ساعت آخر وارد میدان شوند. اما نه برای دستور دادن یا پرسیدن سوال غذا کی حاضر می شود؟ بلکه برای انجام کارهای ساده فیزیکی.
کارهایی مثل پهن کردن سفره، چیدن خرما و پنیر، ریختن چای یا شستن سبزی نیاز به تمرکز فکری ندارد و برای فرد روزه دار خسته قابل انجام است. همین مشارکت ساده بار روانی سنگینی را از دوش مادر خانواده برمی دارد و به او حس حمایت می دهد. وقتی مادر احساس کند تنها نیست آرامش به فضای خانه برمی گردد.
روزه فقط امساک از خوردن و آشامیدن نیست بلکه تمرین ورزیدگی اخلاقی است. هنر یک روزه دار واقعی این است که بتواند بر غول گرسنگی و خشم سوار شود نه اینکه اسیر آن گردد.
سفره افطار باید محل نزول رحمت خدا باشد، نه محل اختلاف خانوادگی. یادمان باشد که همسر یا فرزند ما هم مثل خود ما روزه و تشنه است و قند خونش افتاده. اگر در آن لحظات بحرانی یکی از طرفین بتواند خشم خود را قورت دهد و با یک لبخند یا سکوت فضا را مدیریت کند پاداش معنوی روزه اش صدچندان خواهد شد.
