سحرهای ماه رمضان حال و هوای عجیبی دارد. صدای مناجات از رادیو و بوی چای تازه دم و نان گرم در خانه. اما یکی از شیرین ترین تصاویر دیدن کودکان خواب آلودی است که با اصرار از رختخواب جدا شده اند تا کنار پدر و مادر سر سفره سحری بنشینند. آنها هنوز به سن تکلیف نرسیده اند و روزه بر آنها واجب نیست اما اشتیاق عجیبی دارند تا شبیه بزرگترها رفتار کنند. در فرهنگ غنی ما ایرانیان برای این اشتیاق معصومانه راهکار هوشمندانه ای به نام روزه کله گنجشکی وجود دارد.
این سنت قدیمی فراتر از یک بازی کودکانه است و درواقع یک متد تربیتی پیشرفته برای آموزش مفاهیم عمیقی مثل صبر، همدلی و تسلط بر نفس است. اما سوال اینجاست که والدین امروزی چگونه باید این سنت را اجرا کنند تا هم سلامت جسمی کودک حفظ شود و هم خاطره ای شیرین از دینداری در ذهن او نقش ببندد؟
شاید برای برخی والدین عجیب باشد که چرا یک کودک هفت ساله اصرار دارد غذا نخورد. روانشناسی رشد می گوید که کودکان عاشق ایفای نقش بزرگسالان هستند. همان طور که دختربچه ها کفش پاشنه دار مادرشان را می پوشند و پسربچه ها ادای رانندگی پدرشان را در می آورند، در مسائل معنوی هم دوست دارند وارد تیم بزرگترها شوند.
روزه گرفتن برای کودک حکم کارت ورود به دنیای آدم بزرگ ها را دارد. او می بیند که والدینش با وجود گرسنگی و تشنگی حال معنوی خوبی دارند و برای افطار لحظه شماری می کنند. او می خواهد در این حال خوب شریک شود. سرکوب کردن این حس و گفتن جملاتی مثل تو هنوز بچه ای یا ضعیف می شوی در واقع سرکوب عزت نفس کودک است. روزه کله گنجشکی به او این امکان را می دهد که بدون آسیب دیدن احساس قهرمانی و بزرگی کند.
یکی از مهم ترین مهارت هایی که انسان برای موفقیت در زندگی نیاز دارد مهارت کنترل خود یا همان تسلط بر نفس است. یعنی توانایی اینکه انسان بتواند لذت آنی را برای رسیدن به یک پاداش بزرگتر به تعویق بیندازد. ماه رمضان بهترین زمان برای تقویت این ویژگی در کودکان است.
وقتی کودک روزه کله گنجشکی می گیرد یاد می گیرد که حتی اگر تشنه شد یا دلش شکلات خواست به خاطر قولی که داده صبر کند. این تمرین ساده اراده او را پولادین می کند. کودکی که یاد بگیرد چند ساعت در برابر غذا مقاومت کند در نوجوانی راحت تر می تواند در برابر آسیب های اجتماعی و هیجانات زودگذر مقاومت کند.
اما نکته کلیدی در روزه کله گنجشکی این است که هیچ قانون سفت و سختی وجود ندارد. هدف تمرین است نه ریاضت. معمولا الگوی رایج این است که کودک سحری می خورد و تا اذان ظهر چیزی نمی خورد. بعد از ناهار دوباره تا اذان مغرب صبر می کند.
اما والدین باید نسبت به توانایی جسمی فرزندشان منعطف باشند. اگر کودک ساعت ده صبح احساس ضعف شدید کرد نباید او را از خوردن غذا محروم کرد. باید به او اجازه داد آب یا میان وعده بخورد و دوباره ادامه دهد. سخت گیری بیش از حد و تبدیل کردن روزه به یک مسابقه اجباری باعث دلزدگی کودک از دین می شود. به او بگوییم خدا تلاش تو را می بیند و حتی همین چند ساعت صبر کردن هم پاداش دارد.
بخش مهمی از خاطره معنوی کودکان در وعده سحری شکل می گیرد. بیدار شدن در زمانی که همه شهر خواب هستند برای بچه ها مرموز و هیجان انگیز است. والدین نباید به بهانه اینکه بچه خوابش می آید یا بیدار شدن برایش سخت است او را از این تجربه محروم کنند.
حتی اگر کودک میل به غذا ندارد بیدارش کنید تا کنار سفره بنشیند چیز مختصری بخورد و احوال شما را تماشا کند. این تصاویر در ناخودآگاه او ثبت می شود و در آینده تبدیل به لنگرگاه آرامش او خواهد شد. سعی کنید سحری را با شوخی و محبت همراه کنید تا تلخی خواب آلودگی از بین برود.
روزه کله گنجشکی فرصت بی نظیری است تا مفهوم عدالت و کمک به دیگران را به زبان ساده به کودک بیاموزیم. وقتی کودک اظهار گرسنگی می کند به جای اینکه فقط حواسش را پرت کنیم با او همدلی کنیم و بگوییم می دانم سخت است عزیزم اما حالا می توانیم بفهمیم کودکانی که پول ندارند غذا بخرند چه حسی دارند.
این جمله کوتاه بذر مهربانی و بخشندگی را در دل او می کارد. می توانید پیشنهاد دهید که پول خوراکی هایی که امروز نخورده را در قلک بیندازد تا برای کودکان نیازمند هدیه بخرد. این کار تجربه روزه را از یک رنج جسمانی به یک لذت اخلاقی تبدیل می کند.
نکته ی دیگر آنکه لحظه افطار برای کودک روزه دار باید لحظه پیروزی باشد. حتی اگر او فقط دو ساعت تحمل کرده است او را تشویق کنید. جملاتی مثل قبول باشه قهرمان من یا خدا به فرشته ها می گوید ببینید بنده کوچولوی من چه صبری دارد معجزه می کند.
سعی کنید غذای مورد علاقه کودک را برای افطار آماده کنید. این پاداش ها باعث می شود ذهن کودک بین روزه داری و حس لذت و ارزشمندی پیوند برقرار کند. هیچوقت نباید به روی کودک آورد که روزه ی او کله گنجشکی بوده. در منطق خدا تلاش خالصانه کودکانه گاهی از عبادت بزرگسالان ارزشمندتر است.
کله گنجشکی های امروز مومنان فردا هستند. اگر امروز بتوانیم شیرینی عبادت را با روش های درست و منعطف به آن ها بچشانیم در آینده نیازی به زور و اجبار برای دیندار کردن آن ها نخواهیم داشت. ماه رمضان فرصتی است تا خانه را به مدرسه ای شاد برای تمرین بندگی تبدیل کنیم. مدرسه ای که در آن کودکان یاد می گیرند قهرمان مبارزه با نفس خود باشند.
