وقتی صحبت از فقر و مشکلات اقتصادی می شود معمولا ذهن ما به سمت خانواده هایی می رود که از ابتدا در محرومیت بوده اند. اما نوع دیگری از فقر وجود دارد که بسیار دردناک تر و شکننده تر است و آن فقری است که بعد از ثروت به سراغ انسان می آید. ورشکستگی، از دست دادن شغل، بیماری پرهزینه یا شرایط تورمی جامعه می تواند خانواده ای را که سال ها در رفاه زندگی کرده ناگهان با چهره خشن نداری روبرو کند. این سقوط اقتصادی نه تنها جیب خانواده را خالی می کند بلکه روح و روان اعضای خانه را نیز خراب می کند.
در تاریخ اسلام حضرت خدیجه (س) نماد بارز چنین تجربه ای هستند. ایشان ثروتمندترین زن حجاز بودند که کاروان های تجاری شان شهرت جهانی داشت اما در سه سال آخر عمر شریفشان سخت ترین تحریم اقتصادی تاریخ یعنی محاصره در شعب ابی طالب را تجربه کردند. ایشان از کاخ به کوخ رفتند و از سفره های رنگین به جایی رسیدند که گاهی مدت بسیار زیادی گرسنگی می کشیدند. اما چه چیزی باعث شد این زن که به زندگی مرفه عادت داشت در برابر این فشار خردکننده نشکند و مدیریت بحران کند؟ بازخوانی رفتار ایشان در آن سه سال درس های بزرگی برای خانواده های امروزی دارد که با نوسانات اقتصادی دست و پنجه نرم می کنند.
اولین و مهم ترین کاری که حضرت خدیجه در مدیریت این بحران انجام دادند پذیرش سریع شرایط جدید بود. بسیاری از خانواده هایی که دچار ورشکستگی می شوند تا مدت ها در شوک و انکار به سر می برند. آنها سعی می کنند ظاهر زندگی را حفظ کنند و قرض می گیرند تا استاندارد قبلی را نگه دارند و مدام حسرت گذشته را می خورند. این مقاومت در برابر تغییر انرژی روانی خانواده را می بلعد.
حضرت خدیجه اما به محض شروع تحریم و محاصره سبک زندگی خود را تغییر دادند. ایشان بدون گلایه و بدون اینکه مدام بگویند من زمانی ملکه قریش بودم لباس ساده پوشیدند و با شرایط سخت شعب کنار آمدند. انعطاف پذیری و تطبیق سطح توقعات با سطح درآمد فعلی اولین شرط بقا در بحران است.
همچنین حضرت خدیجه تمام ثروت افسانه ای خود را در راه اسلام خرج کردند اما نه با اسراف و بی برنامگی. در دوران محاصره شعب ابی طالب که مسلمانان حتی حق خرید و فروش غذا را نداشتند این شبکه مالی و مدیریتی حضرت خدیجه بود که جان مسلمانان را نجات داد. ایشان با درایت و هوشمندی اندک منابع باقی مانده را جوری مدیریت می کردند که به همه برسد.
در زندگی امروزی بسیاری از ما مفهوم پس انداز روز مبادا را فراموش کرده ایم یا آن را صرف کالاهای لوکس می کنیم. الگوی خدیجه به ما یاد می دهد که دارایی و طلا و پس انداز برای فخرفروشی نیست بلکه دقیقا برای چنین روزهایی است که زندگی به دلیل مسائل اقتصادی سخت میشود. زنی که در روزهای سخت طلاهایش را برای حفظ آبروی شوهر و برطرف کردن مشکلات در اختیار قرار میدهد یک مدیر اقتصادی تمام عیار است.
باید توجه داشت که فشار اقتصادی بیشترین آسیب را به اقتدار مردان وارد می کند. مردی که نمی تواند نیاز خانواده اش را تامین کند احساس شکستگی و حقارت دارد. در شعب ابی طالب، پیامبر اکرم (ص) فشار روانی سنگینی را تحمل می کردند زیرا مسئولیت جان و نان تمام مسلمانان با ایشان بود.
در این شرایط حضرت خدیجه نه تنها باری بر دوش پیامبر نبودند بلکه بزرگترین تکیه گاه ایشان محسوب می شدند. ایشان هرگز با زبان کنایه صحبت نکردند و نگفتند اگر با تو ازدواج نکرده بودم الان در ناز و نعمت بودم. بلکه برعکس ایشان با جملات محبت آمیز و حمایتگرانه اعتماد به نفس پیامبر را تقویت می کردند. هنر زن در بحران اقتصادی این است که نگذارد فقر مالی تبدیل به فقر عاطفی شود. وقتی خانه امن و آرام باشد مرد قدرت پیدا می کند تا دوباره بیرون برود و بجنگد.
حضرت فاطمه زهرا (س) کودکی خود را در همان شرایط سخت محاصره گذراندند. تصور کنید مادری را که می بیند فرزند خردسالش گرسنه است و غذایی نیست. این کابوس هر مادری است. اما حضرت خدیجه در آن شرایط اجازه ندادند یاس و ناامیدی بر دخترشان غلبه کند. ایشان با حفظ آرامش و توکل فضایی ساختند که در آن فاطمه (س) نه یک کودک افسرده و ترسو بلکه دختری صبور و حامی بار بیاید. والدین امروز باید بدانند که انتقال استرس مالی به کودکان بزرگ ترین اشتباه در حق آنهاست. ما می توانیم شرایط را جوری توضیح دهیم تا کودک قانع شود چرا فلان اسباب بازی را نمی خریم اما نباید بگذاریم احساس ناامنی و ترس از آینده در دل کوچک آنها ریشه کند.
یکی از زیبایی های رفتار حضرت خدیجه در شعب ابی طالب این بود که ایشان خودشان را از بقیه جدا نکردند. با اینکه می توانستند از طریق نفوذ اقوامشان غذاهای اختصاصی دریافت کنند اما ترجیح دادند هم سطح دیگران باشند.
در شرایط تورم و گرانی امروز بسیاری از خانواده ها لاک دفاعی به خود می گیرند و فقط به فکر خودشان هستند. اما سیره حضرت خدیجه می گوید تاب آوری جمعی بسیار قوی تر از تاب آوری فردی است. وقتی اعضای یک فامیل یا همسایه ها در شرایط سخت هوای همدیگر را دارند و سفره هایشان را هرچند کوچک با هم تقسیم می کنند تحمل سختی آسان تر می شود.
وفات حضرت خدیجه (س) اندکی پس از پایان محاصره و خروج از شعب ابی طالب رخ داد. گویی این بانو ماموریت داشت تا آخرین لحظه بحران کنار همسرش بماند و وقتی کشتی به ساحل امن رسید آرام بگیرد.
داستان زندگی ایشان به ما می گوید که پول و ثروت ابزاری برای رفاه است اما انسانیت و شرافت در گرو آن نیست. می توان فقیر شد اما حقیر نشد. می توان در محاصره اقتصادی بود اما آزاده زندگی کرد. برای زنان و مردان امروز که نگران آینده اقتصادی هستند خدیجه کبری (س) بزرگ ترین آموزگار است. آموختن اینکه با عشق، صبر و مدیریت صحیح می توان از سخت ترین تحریم ها عبور کرد.
