هفتم دی ماه ۱۳۵۸ پیامی تاریخی از سوی امام خمینی (ره) صادر شد که مسیر فرهنگی ایران را دگرگون کرد: فرمان تشکیل نهضت سوادآموزی. در آن روزگار بی‌سوادی معنایی روشن و ملموس داشت: ناتوانی در خواندن و نوشتن الفبا. جهادگران نهضت با گچ و تخته سیاه به دورافتاده‌ترین روستاها رفتند تا چشم مردم را به روی کلمات باز کنند. امروز اما با گذشت بیش از چهار دهه اگرچه نرخ باسوادی کلاسیک به عددی نزدیک به صد رسیده است، اما خانواده‌های ایرانی با چهره‌ی جدید و پیچیده‌تری از بی‌سوادی دست‌وپنج نرم می‌کنند که تبعات آن به مراتب ویرانگرتر از ندانستن الفباست. امروز سواد دیگر توانایی خواندن جمله «بابا آب داد» نیست بلکه توانایی تشخیص محتوای غلط در اقیانوس متلاطم رسانه‌هاست. سالروز تشکیل نهضت سوادآموزی بهترین بهانه است تا زنگ خطر لزوم یک نهضت نوین را در خانه‌هایمان به صدا درآوریم. این نهضت در حقیقت همان نهضت سواد رسانه‌ای است.
یونسکو در تعاریف جدید خود از سواد معیارهایی را مطرح می‌کند که بسیاری از والدین دارای مدارک دانشگاهی را نیز در زمره بی‌سوادان یا کم‌سوادان قرن ۲۱ قرار می‌دهد. سواد دیجیتال، سواد رسانه‌ای، سواد عاطفی و سواد ارتباطی مهارت‌هایی هستند که فقدان آن‌ها اقتدار والدین را در خانواده متزلزل کرده است.
امروز ما با والدینی روبرو هستیم که شاید مهندسی و پزشکی خوانده باشند اما در برابر فرزند نوجوانشان که اهل دنیای دیجیتال است احساس ناتوانی می‌کنند. آن‌ها زبان بازی‌های آنلاین، الگوریتم‌های اینستاگرام و چالش‌های تیک‌تاکی را نمی‌فهمند. این عدم تفاهم زبانی منجر به گسست نسلی شده است. وقتی پدر و مادر نتوانند دنیای زیست فرزندشان را درک و تحلیل کنند عملاً مرجعیت تربیتی خود را از دست می‌دهند و گوشی‌های هوشمند جایگزین والدین در تربیت می‌شوند.
از طرفی در گذشته اخبار و اطلاعات از فیلترهای مشخصی مثل بزرگترهای فامیل، کتاب‌ها یا رسانه ملی عبور می‌کرد و به خانواده می‌رسید. اما امروز دروازه‌های خانه باز است و سیلابی از اطلاعات درست و غلط، شایعات، شبهات اعتقادی و سبک‌های زندگی وارداتی بدون هیچ فیلتری وارد ذهن اعضای خانواده می‌شود.
خانواده‌ای که به سواد رسانه‌ای مجهز نباشد در برابر جنگ شناختی بی‌دفاع است. مادری که نتواند تشخیص دهد فلان پست پزشکی در اینستاگرام علمی است یا تبلیغاتی، سلامت جسمی خانواده را به خطر می‌اندازد. پدری که نتواند تحلیل کند فلان خبر سیاسی یک عملیات روانی برای ناامیدسازی است یا واقعیت، اضطراب را به خانه تزریق می‌کند. بی‌سوادی رسانه‌ای یعنی اینکه ما اجازه دهیم دیگران برای ما فکر کنند برای ما تصمیم بگیرند که چه بپوشیم چه بخوریم و چگونه زندگی کنیم.
نکته ی دیگر آنکه بزرگترین اشتباه والدینی که سواد رسانه‌ای پایینی دارند توسل به استراتژی‌های شکست‌خورده‌ای مثل چکشی برخورد کردن و ممنوعیت مطلق بدون اقناع است. نهضت سوادآموزی نوین به ما می‌گوید که در عصر دهکده جهانی نمی‌توان دور خانه دیوار کشید بلکه باید به اعضای خانه آموزش داد تا در این فضا غرق نشوند.
در حقیقت سواد رسانه‌ای یعنی تجهیز شدن به تفکر انتقادی. یعنی وقتی فرزندمان پیامی را در فضای مجازی می‌بیند قبل از پذیرش ۵ سوال کلیدی را از خود بپرسد:
۱. چه کسی این پیام را فرستاده؟ (منبع)
۲. چرا این پیام ارسال شده؟ (هدف: جذب فالوور، فروش محصول، تغییر باور؟)
۳. چه تکنیک‌هایی برای جلب توجه من استفاده شده؟ (موسیقی، رنگ، تیتر زرد)
۴. چه چیزی در این پیام حذف شده است؟ (نیمه پنهان حقیقت)
۵. دیگران چه برداشتی از این پیام دارند؟
والدینی که بتوانند این تفکر را در خانه جاری کنند دیگر نگران گوشی دست بچه نیستند، زیرا فیلتر را در ذهن او نصب کرده‌اند.
در واقع همان‌طور که والدین باسواد نسبت به غذای جسم فرزند حساس‌اند و اجازه نمی‌دهند کودک هر غذای فاسدی را بخورد در نهضت سوادآموزی مدرن نیز باید نسبت به غذای روح حساس بود. بسیاری از پرخاشگری‌ها، افسردگی‌ها و سردی روابط زوجین ناشی از استفاده بیش از حد و مصرف محتوای مسموم است.
خانواده‌ی تراز امروز، خانواده‌ای است که رژیم مصرف دارد. ساعات مشخصی برای حضور در فضای مجازی، مناطق بدون گوشی در خانه (مثل سر سفره یا اتاق خواب) و گفتگو درباره محتوای دیده شده الفبای این سواد جدید است.
امام خمینی (ره) فرمودند: ایران را مدرسه کنیم. امروز این فرمان، ابعاد تازه‌ای یافته است. اگر دیروز جهادگران نهضت الفبای فارسی را می‌آموختند امروز پدران و مادران باید آموزشیاران سواد رسانه‌ای در خانه‌های خود باشند. یادگیری نحوه کار با ابزارهای دیجیتال و درک منطق فضای مجازی برای والدین یک عمل واجب است.
نمی‌توان با سواد قرن بیستمی فرزندان قرن بیست و یکمی را تربیت کرد. بقای خانواده‌های ما در گرو به‌روزرسانی دانش و مهارت‌هایمان است. بیاییم به مناسبت این روز عهد ببندیم که مطالعه و یادگیری را متوقف نکنیم و اجازه ندهیم شکاف آگاهی ما را از عزیزانمان دور کند. نهضت ادامه دارد؛ فقط کتاب‌ها عوض شده‌اند.
