به گزارش خانه بهاری، یکی از مهمترین شیوههای تربیتی در بازهی کودکی، بازی است. به فراخور زمان و رشد فناوری، امروزه بازیهای کنسولی، رایانهای و موبایلی میتواند یک نوع از بازیهای خانوادگی برای والدین محسوب شود، بهویژه که این بازیها، همچون تمام بازیهای دیگر میتواند پیامدهای تربیتی داشته باشد.
در ایران باتوجهبه بالاتر رفتن نرخ دلار همچنان شاهد افزایش میزانبازیهای موبایلی، رایانهای و کنسولی هستیم. در واقع ما با یک صنعت بازی روبهرو هستیم که در ابتدا توسط جذابیتهای بصری به جذب مخاطب میپردازد و پس از آن باتوجهبه نیازهای عاطفی مخاطب به پردازش محتوا و سناریو مشغول میشود تا او را حفظ کند.
بازیهای ایرانی هم آسیبزا هستند
حتی بازیهای ایرانی نیز به گفتهی کارشناسهای صنعت بازی از این آسیبها به دور نیستند. محسن رزاقی، پژوهشگر و مدرس سواد رسانهای در گفتوگویی در خصوص این مسئله میگوید: «وضعیت صنعت بازیسازی حداقل در محتوا خوب نیست و به واسطه نزدیکی فرهنگی که در بازیها وجود دارد، اثرات مضر آنها بسیار شدیدتر از حتی بازیهای خارجی است. یعنی چنانچه دو بازی مشابه ایرانی و خارجی وجود داشته باشد، حتماً اثرات منفی بازی خارجی کمتر از ایرانی است.»
او اینگونه ادامه میدهد: «ما در کشور با فقدان طراح بازی مواجه هستیم. به همین دلیل بسیاری از تولیدکنندگان بازیهای خارجی را آورده و اصل و قاعده بازی را نگه داشته و فقط ظاهر آن را تغییر میدهند. سپس، همان بازی را به نام بازی ایرانی روانه بازار میکنند؛ درحالیکه اصل کار در تولید بازی، قاعده آن بود که در تولید بازیهای ایرانی رعایت نمیشود؛ بنابراین، به جز تعداد معدودی نمیتوان بر روی بازیهای ایرانی حساب باز کرد.»
دوری والدین از این بازیها با این تفکر که اتلاف وقت هست، باعث شده که کودکان در جهانی جدید با تصاویر و مفاهیم و واژگانی روبهرو شوند که والدین از آنها بیاطلاع هستند و این صحنه و بازوی تربیتی را به دست خودشان تبدیل به یکی از بزرگترین خطرات تربیتی تبدیل کردهاند.
طراحان بازیها، متخصص عالم کودکی
در ادامه به گفتوگو با اعظم نمازی، روانشناس و مشاور تخصصی حوزه کودک پرداختیم تا جذابیت بازیهای دیجیتال برای کودکان را از نظر روانشناسی بررسی کنیم.
او یکی از عوامل مهم، جذابیت فراوان بازیهای دیجیتال، شناخت و آگاهی طراحان از مخاطبین خود میداند و ادامه میدهد: طراحان این بازیها با ذهن مخاطبین خود، باتوجه به سن آنها آشنا هستند و میدانند چگونه بر روی آن اثر بگذارند و با ترکیب رنگها، حرکتها و صحنههایی که کنار هم قرار داده میشوند، جذابیت لازم را فراهم کنند.
فرار از شکست ماحصل تربیت آموزشوپرورش
یکی از نقدهایی که متخصصین حوزه آموزش و تربیت به نهاد آموزشوپرورش دارند، این مسئله هست که در مدارس امکان خطاکردن از کودکان گرفته شده و فضای تربیتی نیست که کودک اگر شکست بخورد با حمایت روبهرو شود و بتواند فرصتی داشته باشد تا دوباره تلاش کند و به موفقیت برسد.
شکست و خطا یک گناه نابخشودنی در فضای تربیتی حکمرانی ما هست که این اثرات این نگاه را در ابعاد مختلف زندگی کودکان میتوان مشاهده کرد که اعظم نمازی نیز به آن اشاره میکند.
این مشاور حوزه کودک روبرو نشدن با موقعیتها و شرایط واقعی زندگی را از دیگر دلایل جذب کودکان با بازی عنوان میکند و میگوید: تجربه بسیاری از مهارتها، مثل مهارت جرئتمندی، قدرت، توانمندیها و غیره بدون اینکه کودک مجبور باشد در دنیای واقعی آنها را تجربه کند و با شکست روبرو شود و حتی نیاز به تلاش داشته باشد در دنیای مجازی آنها را تجربه میکند.
اعظم نمازی معتقد است که ذهن کودک در دنیای بازی، خود را جای شخصیت اصلی داستان قرار میدهد تا در دنیای واقعی نیازی نداشته باشد که تلاش کند و شاید نتواند به موفقیت موردنظر برسد؛ ولی دربازیهای کامپیوتری به آن موفقیت دست مییابند.
البته او اضافه میکند که فرصت هایی هم که در دنیای واقعی ممکن است برای کودکان محدود باشد، در دنیای مجازی مدام دراختیارشان قرار می گیرد که می تواند یکی دیگر از جذابیت های موبایل و بازی با آن باشد.
این مسئله که اعظم نمازی بیان میکند، یادآور اهمیت ایجاد فضای تجربههای گوناگون در عالم واقعیت برای کودکان است که والدین به دلیل عدم فرصت و نگرانیهای بیش از حد و دلایل دیگر، این فرصت را از کودکانشان دریغ کردند.
والدین رو ببین، کودک را تحلیل کن!
او بیان میکند: الگوپذیری از والدین عامل دیگر است که اغلب در استفاده از رسانههایی مانند موبایل، تبلت، لپتاپ و حتی تلویزیون، الگوهای مناسبی نیستند و درست و بجا از این رسانهها استفاده نمیکنند و در خیلی از موقعیتها، مثلاً قبل از خواب، مهمانی و تقریباً همهجا آن را در دست دارند و بچهها مدام این الگوهای نادرست را دریافت میکنند.
کشف و کنجکاوی نیاز ذاتی کودکان
این مشاوره تخصصی کودک با اشاره به ویژگی ذاتی کودکان و نیاز به کشف در آنها، مطرح میکند: معمولاً مراحلی برای این بازیها طراحی میشود که کنجکاوی فرد را برمیانگیزد که بعدازاین مرحله چه خواهد بود؟! خود کودک این را باید کشف کند.
از طرفی زندگی از حالت گسترده خارج شده و تعداد بچهها در خانه خیلی کم شده که نهایتاً سه فرزند در خانواده وجود داشته باشد؛ بیشتر از همه متأسفانه با تکفرزندی روبرو هستیم که باعث میشود بهشدت حوصلهشان سر برود و بهناچار خود را اینگونه سرگرم کنند.
هیجان واقعی ممنوع!
اعظم نمازی با بیان اینکه در سبک زندگی امروز بچهها نباید سروصدا یا اذیت کنند، تصریح میکند: این روزها با این بهانه که برای تمام وسایل خانه هزینه شده و بچهها نمیتوانند بازیهای جسمی و حرکتی داشته باشند؛ بنابراین باید در گوشهای بنشینند و خودشان را سرگرم کنند که در چنین شرایطی بهترین وسیله از دید بچهها استفاده از موبایل است.
حتی منجر به تشویق از سوی والدین نیز میشود؛ یعنی پدر و مادر مشغول کار هستند یا اینکه مهمان هست و بهترین حالت این است که بچه گوشهای بنشیند تا اینکه از مبلها بالا برود و یا شیطنتهای دیگری داشته باشد؛ مبادا گفته شود که بچه بهدرستی تربیت نشده است و بازخوردهای بدی از بقیه دریافت کنند.
با این اوصاف بهتر این است که فرزندشان یکگوشهای پای موبایل بنشیند و بعداً تشویق هم میشود که خیلی بچه خوبی بودی!
بیمهارتی کودکان در ارتباطجمعی
او نداشتن مهارتهای عاطفی و اجتماعی را از عوامل مهم دیگر در جذابیت بازیهای دیجیتال عنوان میکند و ادامه میدهد: بهطورکلی مانند بقیه حیطههای بالندگی، حیطه عاطفی و اجتماعی نیز نیاز به رشد دارد که متأسفانه در خیلی از بچهها، مخصوصاً تکفرزندها این مشکل وجود دارد که آنقدر که باید، در حیطه عاطفی و اجتماعی رشد پیدا نکردهاند و برای پذیرفتن قانون جمع، حتی در بازیها و شکستخوردن، رعایت نوبت، صبرکردن و غیره بهشدت ضعیف هستند.
برای همین بازی با موبایل این فرصت را برایشان فراهم میکند که اصلاً نیازی به اینها نداشته باشند؛ ولی دربازیهای واقعی و گروهی به این شکل نیست و باید این مهارتها را به دست بیاورند؛ چون در زندگی، با آدمهای واقعی سروکار دارند و نیازمند تمام مهارتهای عاطفی و اجتماعی هستند.
یکجانشینی اجباری
این مشاور تخصصی حوزه کودک تنبلی و کلافگی و بیتحرکی را از موارد دیگر برمیشمارد و میگوید: لازم است با حساسیت فراوان و صرف وقت کافی که معمولاً در دنیای کنونی و به جهت تلاش معاش، والدین از نداشتن آن در رنجند و البته تغییر در سبک زندگی، فرزندان را به دامن زندگی واقعی برگردانیم و با ایجاد جذابیتهای کافی، فرصت استفاده شدید از فضای مجازی که در بسیاری مواقع کودکان ناگزیر از آن بودهاند را از آنها بگیریم.
در جستجوی زندگی حقیقی
مشخصاً اگر والدین میخواهند کودکانشان از این آسیبها در امان باشند، باید با فراهمکردن فرصت تجربههای گوناگون، آسانکردن شکستخوردن و خطاکردن، خارجشدن از قالب والدین کنترلگر و دادن فرصت تجربه هیجان و کشف و البته با آوردن خواهر و برادر برای کودکانشان، به آنها کمک کنند.
در این گزارش تلاش شد که به برخی از ابعاد روانشناختی اعتیاد و جذب کودکان به بازیهای دیجیتال پرداخته شود، در جهت کمک به والدین که بتوانند راهکارهای مناسب را جایگزین این بازیها کنند و این فرصت تربیتی را از حالت نامتعادل آن خارج کرده و تبدیل به فرصتی برای سازندگی و رشد کودک خود کنند.
