دوره نوجوانی با یک نیاز روانشناختی عمیق گره خورده است و آن نیاز میل، به تأثیرگذاری و اثبات توانمندی در جهان بیرون است. نوجوان در مسیر عبور از کودکی دیگر به مصرفکننده بودن و دریافت بیچونوچرای دستورات راضی نمیشود و خواهان عاملیت است. اگر ساختار خانواده نتواند پاسخی عملی و برنامهریزیشده برای این نیاز طبیعی فراهم کند انرژی متراکم بلوغ جوانی به سمت مسیر های آسیبزا منحرف میشود. در نبود یک میدان واقعی برای کنشگری، نوجوان برای دیده شدن به رقابتهای بیهوده در شبکههای اجتماعی یا رفتارهای پرخطر و قانونشکنانه پناه میبرد. او در فضای مجازی به دنبال تأییدی میگردد که نتوانسته آن را در دنیای واقعی و از طریق انجام کارهای ملموس و فیزیکی به دست بیاورد.
مدیریت این گذار حساس نیازمند بازطراحی روابط در کانون خانواده است. والدین نمیتوانند با تحکم و دستور نوجوان را به سمت فعالیتهای مفید اجتماعی سوق دهند. اعمال فشار در این سنین لجبازی را به همراه دارد و فضای گفتگو را مسدود میکند. راهکار ممواجهه درست با این وضیت استفاده از هدایت ساختاری نوجوان است. خانواده باید بستری فراهم کند که نوجوان با اختیار خود فضاهای جدید را تجربه کند. تشویق به حضور در تشکلهای دانشآموزی یکی از این مسیرهاست. وقتی والدین ارزش کار گروهی و مشارکت در حل مشکلات همسایگان یا اقوام را در رفتار روزمره خود نشان میدهند نوجوان نیز ترغیب میشود تا از انزوا خارج شود و هویت خود را در ارتباط با جامعه تعریف کند.
تشکلهای دانشآموزی مانند بسیج دانش آموزی محلی برای تمرین عملی صفات اخلاقی هستند. در این ساختارها مفاهیمی مانند مسئولیتپذیری، نوعدوستی و گذشت از حالت شعارهای انتزاعی خارج شده و به رفتار روزمره تبدیل میشوند. نوجوانی که در برنامهریزی یک اردوی جهادی، مدیریت یک رویداد در محیط مدرسه یا کمک به همسالان خود مشارکت میکند در حال تمرین اخلاق کاربردی است. او درمییابد که ارزش انسان به میزان گرهگشایی از کار دیگران بستگی دارد. این تجربه، بازتولید مفهوم اصیل جوانمردی در قالبی امروزی است؛ جایی که فرد منافع جمع را بر راحتی شخصی خود ترجیح میدهد. در این محیط نوجوان به صورت عملی یاد میگیرد به جای انتقاد منفعلانه از کاستیها آستین بالا بزند و برای رفع آنها قدم بردارد.
حضور در کار گروهی راهی برای مقابله با احساس بیکفایتی در سنین بلوغ است. نوجوانی که میبیند عملکرد دقیق او در یک پروژه مشترک نتیجهای مشخص و قابل اندازهگیری دارد در این مسیر اعتمادبهنفس او شکل میگیرد. او متوجه میشود که توانایی تغییر شرایط را دارد و حضورش برای پیشبرد اهداف دیگران مهم است. این تجربه ملموس هویتی متکی بر توانمندی و عمل برای او میسازد که بسیار مستحکمتر از هویتی است که بر پایه تعداد لایک ها یا تاییدهای مجازی بنا شده باشد. نوجوانی که طعم مفید بودن را در یک ساختار جمعی میچشد در برابر شرایط سخت هویتی مقاوم میشود و مسیر رشد شخصیتی خود را با ثبات بسیار بیشتری طی میکند.
هفته بسیج دانشآموزی فرصتی برای توجه به ظرفیتهای عملی این نهادها در تکمیل کارکرد تربیتی خانواده است. ساختار خانواده به تنهایی نمیتواند تمام نیازهای اجتماعی و هیجانی دوره بلوغ را پاسخ دهد و نیازمند نهادهای واسطی است که تمرین کنشگری را در محیطی امن فراهم کنند. تشکلهای دانشآموزی با اعطای مسئولیتهای متناسب با توان فیزیکی و فکری نوجوان، او را از انفعال خارج کرده و به یک نیروی مولد تبدیل میکنند. والدینی که با درک این ضرورت، فرزندان خود را به حضور در فعالیتهای داوطلبانه ترغیب میکنند، بر روی سلامت روان و استقلال شخصیتی آنها سرمایهگذاری کردهاند. این مسیر نوجوان را از یک ناظر بیتفاوت و شکننده به انسانی دغدغهمند و مفید در جامعه ارتقا میدهد.


