چرا برخی دانش‌آموزان مشق نمی نویسند؛ نگاهی فراتر از تنبلی (قسمت اول)

پیامدهای تکالیف یکنواخت، حجیم و بی‌ارتباط با زندگی واقعی دانش‌آموزان/ تبدیل مشق از یک وظیفه تحمیلی به یک تجربه یادگیری

به گزارش پایگاه خبری تحلیلی خانه بهاری، با توجه به شرایط پیش آمده در کشور مدتی است که مدارس به صورت غیرحضوری آموزش را بر عهده دارند و وزارت آموزش‌وپرورش نیز با توجه به شرایط جنگی اعلام کرده است که با اولویت حفظ امنیت و سلامت دانش‌آموزان، فعالیت مدارس تا زمان ایجاد شرایط پایدار در کشور به‌صورت غیرحضوری ادامه خواهد داشت.

در این میان اما آموزش از راه دور مسائل و مواردی را برای دانش آموزان به ویژه مقطع ابتدایی و مخصوصا کلاس اولی ها و والدین آنها ایجاد کرده است که در این گزارش بر آن شده ایم که به تفضیل به آنها بپردازیم و راهکارهای موثری برای انجام تکالیف به شما عزیزان ارائه کنیم.

در ابتدا با هدف مشکلاتی که یک دانش آموز کلاس اولی با آن مواجه است با ماهان جمشیدی 7 ساله که کلاس اول ابتدایی است و مادرش صحبت کوتاهی کرده ایم که توجه شما را به آن جلب می کنیم:

میزان زیاد تکالیف و گلایه از مشق های مختلف

ماهان جمشیدی با زبان کودکانه خود درباره مشق نوشتن که آیا برایش جذابیت دارد یا نه، می گوید: دوست دارم سواد داشته باشم و تابلوها را در شهر بخوانم، دوست دارم خودم کتاب قصه ها را بخوانم و مامان بهاره می گوید که باید آموزش ببینم و مشق بنویسم، اما تعداد مشق ها زیاد است، هم فارسی و ریاضی و بقیه درس ها باید بنویسم هم معلم برای ما کلی کاربرگ در گروه می‌فرستد که مامان و بابا چاپ می کنند و باید بنویسم.

وی با همان صدای کودکانه ادامه می دهد: وقتی از نوشتن 6 تا مشق در یک روز خسته می شوم و نمی توانم ادامه دهم با مامان بهاره دلخوری داریم، من به او می گویم خسته شدم اما مامان می گوید اگر همه را ننویسم عقب می مانم چون برای فردا هم همینقد باز مشق جدید دارم.

بهاره مادری که استاد دانشگاه است و با تدریس هم ناآشنا نیست در خصوص مسائلی که تدریس غیرحضوری برای والدین دارد، می گوید: میزان و تعداد این همه مشق در یک روز برای یک بچه کلاس اولی زیاد است و او را خسته و دلزده می کند، من سالهاست تدریس به دانشجویان را انجام می دهم و حالا براب پسر 7 ساله ام در خانه باید بخشی از آموزش را بر عهده بگیرم و البته که برایم سخت است چون وقتی بچه خسته از حجم تکالیف می شود و ادامه نمی دهد واقعا کار سخت می شود.

به گفته او مادران همکلاسی های پسرش که تجربه تدریس ندارند با آموزش از راه دور با مشکلات زیادی مواجه می شوند.

بهاره تشویق شدن دانش آموزان مقاطع ابتدایی به نوشتن تکالیف را نیازمند تعامل میان معلمان و والدین می داند و معتقد است میزان تکالیف کلاس اولی ها باید کمتر شود اما محتوا و تنوع بیشتر باشد تا بچه ها به همکاری برای انجام تکلیف تشویق شوند.

در همین خصوص به یک گفتگوی چندجانبه با دکتر ژیلا حیدری نقدعلی، عضو هیات علمی دانشگاه فرهنگیان و معاون آموزش ابتدایی اداره کل آموزش و پرورش استان فارس پرداخته ایم که نظر والدین عزیز را در ادامه گزارش به آن معطوف می سازیم:

بی‌انگیزگی در مشق‌نویسی، یک «نشانه» است، نه یک «مشکل مستقل»

دکتر ژیلا حیدری نقدعلی اینکه چرا برخی دانش‌آموزان مشق نمی‌نویسند را نگاهی فراتر از تنبلی عنوان کرده و می گوید: در سال‌های اخیر، یکی از دغدغه‌های رایج خانواده‌ها و معلمان، بی‌میلی برخی دانش‌آموزان به انجام تکالیف درسی، به‌ویژه مشق‌نویسی است؛ این پدیده اغلب به‌سادگی به «تنبلی» یا «بی‌مسئولیتی» نسبت داده می‌شود؛ در حالی‌ که از منظر علمی و تربیتی، این نگاه نه‌تنها دقیق نیست، بلکه می‌تواند به تشدید مسئله نیز منجر شود.

عضو هیات علمی دانشگاه فرهنگیان و معاون آموزش ابتدایی اداره کل آموزش و پرورش استان فارس می افزاید: نخستین نکته‌ای که باید مورد توجه قرار گیرد، این است که بی‌انگیزگی در مشق‌نویسی، یک «نشانه» است، نه یک «مشکل مستقل»؛ به بیان دیگر، دانش‌آموزی که از انجام تکالیف خودداری می‌کند، در واقع پیامی درباره وضعیت روانی، شناختی، جسمی یا حتی شرایط محیطی خود مخابره می‌کند.

وی اضافه می کند: از این‌رو، هرگونه مداخله مؤثر، باید با شناسایی دقیق علل این رفتار آغاز شود؛ از منظر روان‌شناختی، بسیاری از این دانش‌آموزان تجربه شکست‌های مکرر، ترس از اشتباه یا نگرانی از قضاوت را در ذهن خود حمل می‌کنند و در چنین شرایطی، اجتناب از مشق، نه نشانه بی‌علاقگی، بلکه نوعی سازوکار دفاعی برای حفظ عزت‌نفس است؛ در این موارد، بازسازی اعتماد به نفس، ارائه بازخوردهای حمایتی و ایجاد تجربه‌های موفقیت‌آمیز کوچک، می‌تواند نقش تعیین‌کننده‌ای ایفا کند.

حیدری نقدعلی با ذکر مثالی اظهار می کند: برای مثال، به‌جای تکلیف‌های طولانی، می‌توان از دانش‌آموز خواست تنها «سه جمله درباره بهترین اتفاق امروز» بنویسد یا یک جمله نیمه‌تمام را کامل کند؛ تکالیفی که احتمال موفقیت در آن‌ها بالاست و تجربه «می‌توانم» را در کودک تقویت می‌کند.

وی ادامه می دهد: در سطح شناختی و یادگیری نیز، ضعف در مهارت‌های پایه مانند خواندن و نوشتن یا وجود اختلالات یادگیری، می‌تواند انجام تکلیف را به تجربه‌ای دشوار و فرساینده تبدیل کند؛ طبیعی است که کودک در مواجهه با فعالیتی که فراتر از توان اوست، به‌تدریج انگیزه خود را از دست بدهد و در این‌گونه موارد، کاهش حجم تکلیف، استفاده از تمرین‌های مرحله‌ای و در صورت لزوم، بهره‌گیری از خدمات تخصصی، ضروری به نظر می‌رسد.

به گفته معاون آموزش ابتدایی اداره کل آموزش و پرورش استان فارس، به‌عنوان نمونه، به‌جای نوشتن یک پاراگراف کامل، می‌توان از دانش‌آموز خواست ابتدا «کلمات کلیدی» را بنویسد، سپس با کمک الگو، آن‌ها را به جمله تبدیل کند؛ یا جملات ناقصی در اختیار او قرار گیرد تا فقط بخش پایانی را کامل کند؛ از سوی دیگر، نباید نقش عوامل جسمی و زیستی را نادیده گرفت؛ خستگی، مشکلات بینایی، ضعف در مهارت‌های حرکتی ظریف یا حتی کمبود خواب، می‌توانند به‌طور مستقیم بر توانایی دانش‌آموز در نوشتن تأثیر بگذارند.

وی تصریح می کند: در چنین شرایطی، اصلاح سبک زندگی، ایجاد وقفه‌های کوتاه در حین انجام تکلیف و توجه به سلامت جسمی کودک، پیش‌نیاز هرگونه انتظار آموزشی است؛ برای مثال، می‌توان تکلیف را به بخش‌های کوتاه تقسیم کرد: «نوشتن دو خط، سپس یک استراحت کوتاه»، یا بخشی از تکلیف را به فعالیت‌های کم‌فشارتر مانند «کشیدن نقاشی و نوشتن یک کلمه درباره آن» اختصاص داد.

معاون آموزش ابتدایی اداره کل آموزش و پرورش استان فارس معتقد است که همچنین، شرایط عاطفی و خانوادگی نقش بسزایی در این زمینه دارد و کودکانی که در معرض تنش‌های خانوادگی، اضطراب‌های محیطی یا بحران‌های اجتماعی قرار دارند، ممکن است تمرکز و انگیزه لازم برای انجام تکالیف درسی را نداشته باشند؛ در این وضعیت، اولویت اصلی نظام آموزشی و خانواده، باید حفظ سلامت روان و ایجاد احساس امنیت در کودک باشد، نه صرفاً اصرار بر انجام کامل مشق.

پیامدهای تکالیف یکنواخت، حجیم و بی‌ارتباط با زندگی واقعی دانش‌آموزان/ تبدیل مشق از یک وظیفه تحمیلی به یک تجربه یادگیری

وی با ارائه توضیحات کارشناسانه تری در این خصوص می گوید: در چنین شرایطی، می‌توان از تکالیف بیان‌محور استفاده کرد؛ مانند «امروز چه احساسی داشتی؟ آن را در یک جمله یا یک نقاشی نشان بده» یا «اگر می‌توانستی با نگرانی‌ات حرف بزنی، چه می‌گفتی؟»؛ این نوع تکلیف، هم به تخلیه هیجانی کمک می‌کند و هم پیوند کودک با نوشتن را حفظ می‌کند.

وی می افزاید: در نهایت، بخشی از مسئله به خود نظام آموزشی بازمی‌گردد؛ تکالیف یکنواخت، حجیم و بی‌ارتباط با زندگی واقعی دانش‌آموزان، نه‌تنها انگیزه ایجاد نمی‌کنند، بلکه به مرور زمان، احساس بی‌معنایی را در یادگیرنده تقویت می‌کنند.

به گفته دکتر حیدری، طراحی تکالیف متنوع، خلاقانه، متناسب با سطح توانایی دانش‌آموز و همراه با حق انتخاب، می‌تواند مشق را از یک وظیفه تحمیلی به یک تجربه یادگیری معنادار تبدیل کند؛ برای نمونه، به‌جای «۱۰ بار نوشتن یک جمله»، می‌توان از دانش‌آموز خواست «یک پیام کوتاه برای یکی از اعضای خانواده بنویسد»، «پایان متفاوتی برای یک داستان طراحی کند» یا «از بین دو موضوع، یکی را برای نوشتن انتخاب کند».

توجه به سیاست ارزشیابی کیفی–توصیفی و تنوع تکالیف

معاون آموزش ابتدایی اداره کل آموزش و پرورش استان فارس یکی از ظرفیت‌های مغفول در نظام آموزش ابتدایی را تأکید سیاست «ارزشیابی کیفی–توصیفی» بر تنوع‌بخشی به تکالیف می داند و عنوان می کند: در این رویکرد، به معلمان توصیه می‌شود از چهار نوع تکلیف به‌صورت متوازن استفاده کنند تا هم تفاوت‌های فردی دانش‌آموزان پوشش داده شود و هم انگیزه یادگیری افزایش یابد.

عزیزان همراه در بخش بعدی این گزارش به دسته بندی نوع تکالیف با هدف تشویق به انجام تکالیف و شیوه های کمک کردن به کلاس اولی ها در زمان برگزاری کلاس های مجازی برای علاقمند شدن به مشق نوشتن خواهیم پرداخت.

گزارش از: مریم شمالیان

مشروح گزارش دوم را در لینک زیر بخوانید:
https://khanebahari.ir/%da%86%d8%b1%d8%a7-%d8%a8%d8%b1%d8%ae%db%8c-%d8%af%d8%a7%d9%86%d8%b4%d8%a2%d9%85%d9%88%d8%b2%d8%a7%d9%86-%d9%85%d8%b4%d9%82-%d9%86%d9%85%db%8c-%d9%86%d9%88%db%8c%d8%b3%d9%86%d8%af%d8%9b-2/