مریم مومنی؛ محقق اندیشگاه مطالعات و فلسفه سبک زندگی و دکتری جامعه شناسی: فرهنگ عمومی و روحیه مقاومت رابطهای دوسویه و تعاملی دارند؛ فرهنگ عمومی بستر شکلگیری و تداوم روحیه مقاومت است و روحیه مقاومت نیز به نوبه خود فرهنگ عمومی را بازتولید و تقویت میکند. فرهنگ عمومی مجموعهای از ارزشها، باورها، آداب، زبان، حافظه تاریخی و نمادهای مشترک است که حس “ما” بودن را میسازد.
مقاومت در برابر بیگانه زمانی معنا مییابد که جامعه تصویری از خود داشته باشد که در معرض تهدید قرار گرفته است. بنابراین هرچه فرهنگ عمومی غنیتر و منسجمتر باشد، مرزهای هویتی روشنتر و انگیزه دفاع از آن بیشتر میشود.
فرهنگ عمومی حامل حافظه جمعی است: روایتهای شفاهی، ادبیات، موسیقی، آیینها و مناسبتها تجربه مقاومت نسلهای گذشته را به نسلهای بعد منتقل میکنند. این حافظه تاریخی، الگوی رفتاری و انتظار اجتماعی از مقاومت میسازد و هزینه عقبنشینی را بالا میبرد.
اگر در فرهنگ عمومی ارزشهایی چون استقلال، عزت، ایستادگی، عدالتخواهی و بیگانهستیزی جایگاه داشته باشد، مقاومت نه یک انتخاب صرفاً سیاسی بلکه یک وظیفه اخلاقی و هنجار اجتماعی تلقی میشود. در چنین فضایی، سازش با بیگانه هزینه اجتماعی سنگینی دارد و مقاومت پاداش نمادین میگیرد.
فرهنگ عمومیِ مقاومتگرا معمولا از طریق نمادسازی (قهرمانان ملی، شهیدان، رویدادهای تاریخی) و آیینسازی (سالگردها، مراسم یادبود) تثبیت میشود. مقاومت پایدار، خود تولیدکننده فرهنگ است: زبان، شعر، موسیقی، ادبیات و اسطورههای مقاومت شکل میگیرند و به سرمایه فرهنگی جامعه تبدیل میشوند. به این معنا، فرهنگ عمومی و مقاومت در یک چرخه بازتولید متقابل قرار دارند.
البته فرهنگ عمومی همیشه مقاومتساز نیست. عواملی مانند مصرفگرایی افراطی، فردگرایی، بیاعتمادی اجتماعی، تحریف حافظه تاریخی، خودتحقیری فرهنگی و نفوذ فرهنگی بیگانه میتوانند روحیه مقاومت را فرسایش دهند. از سوی دیگر، فرهنگ عمومیِ صرفاً احساسی و بدون پشتوانه شناختی نیز ممکن است مقاومت را به شعار و هیجان تقلیل دهد و پایداری واقعی ایجاد نکند.
فرهنگ عمومی بیشتر در حوزه مقاومت نرم (فرهنگی، هویتی، رسانهای) عمل میکند؛ یعنی مقاومت در برابر استعمار فرهنگی، تحمیل سبک زندگی و تحریف هویت. مقاومت سخت (نظامی) بدون پشتوانه فرهنگ عمومی معمولاً پایدار نیست.
استعمار نوین نیز بیش از اشغال سرزمین، بر تصرف فرهنگ و هویت تمرکز دارد؛ لذا مقاومت فرهنگی پیششرط مقاومت همهجانبه است. بنابراین فرهنگ عمومی و روحیه مقاومت در یک رابطه تعاملی و چرخهای قرار دارند: فرهنگ عمومی منسجم، هویتمند و حافظهمحور، سوخت و مشروعیت مقاومت را فراهم میکند و مقاومت پایدار نیز به نوبه خود فرهنگ عمومی را غنی و بازتولید میکند. در مقابل، فرسایش فرهنگ عمومی (خودباختگی، بیحافظگی تاریخی، مصرفزدگی) مهمترین مسیر نفوذ و شکست مقاومت در برابر استعمار و تهاجم خارجی است. بنابراین سیاستگذاری فرهنگی پایدار، تقویت حافظه تاریخی و هویت جمعی و پرهیز از تقلیل مقاومت به شعار، از الزامات حفظ روحیه مقاومت است.
از منظر جامعهشناسی نیز، روحیه مقاومت پیش از آنکه یک حالت روانی فردی باشد، یک سازه اجتماعی است که در شبکه روابط، نهادها و تعاملات روزمره ساخته و بازتولید میشود. مقاومت پایدار زمانی شکل میگیرد که در زندگی روزمره جامعه نهادینه شود؛ یعنی در خانواده، مدرسه، مسجد، رسانه، محله و گروههای همسال، الگوهای رفتاری و انتظارات هنجاری مقاومتگرا آموزش داده و تقویت شوند. وقتی مقاومت از سطح شعار و هیجان به سطح رویههای نهادی و عادتوارههای جمعی منتقل شود، هزینه کنش مقاومتی برای فرد کاهش و هزینه عقبنشینی افزایش مییابد.
در این چارچوب، سرمایه اجتماعی- بهویژه اعتماد عمومی، انسجام گروهی و شبکههای همیاری- نقش کلیدی دارد؛ زیرا مقاومت جمعی بدون همبستگی اجتماعی و احساس تعلق به مای جمعی دشوار و شکننده است. بنابراین تقویت روحیه مقاومت مستلزم سرمایهگذاری بر نهادهای اجتماعی میانجی و بازسازی پیوندهای افقی میان شهروندان است، نه صرفاً تبلیغ و توصیه.
همچنین جامعهشناسی فرهنگی نشان میدهد که مقاومت پایدار نیازمند مشروعیت اجتماعی و پشتوانه شناختیاست؛ یعنی جامعه باید بتواند روایت منسجمی از گذشته، وضعیت کنونی و آینده مطلوب خود ارائه دهد و مقاومت را نه واکنشی صرف، بلکه بخشی از پروژه هویتی و توسعهای خود تلقی کند.
در این معنا، حافظه جمعی و آیینهای یادبود، بهجای تقلیل مقاومت به نوستالژی، باید به بازتفسیر تجربههای تاریخی و استخراج درسهای کنشگرانه برای نسل جدید بینجامد. از سوی دیگر، پرهیز از فردگرایی افراطی و مصرفگرایی که پیوندهای جمعی و احساس مسئولیت مشترک را تضعیف میکنند و همچنین توجه به شکافهای اجتماعی و بیاعتمادیهای نهادی، از الزامات تقویت روحیه مقاومت است.
تجربه جوامعی که مقاومت را تنها به بسیج احساسی فروکاستهاند نشان میدهد که بدون انسجام نهادی، عدالت اجتماعی و اعتماد عمومی، موجهای هیجانی مقاومت بهسرعت فرسوده میشوند؛ در حالی که مقاومت نهادینهشده و مبتنی بر سرمایه اجتماعی و روایت هویتی منسجم، ظرفیت بالاتری برای تداوم و بازتولید خود در برابر فشارهای بیرونی دارد.


