به گزارش پایگاه خبری تحلیلی خانه بهاری، مریم مومنی؛ محقق اندیشگاه مطالعات و فلسفه سبک زندگی و دکتری جامعه شناسی: در جامعهای که هر ساله آمارهای متفاوتی از تیراژ کتاب و سرانه مطالعه منتشر میشود، پرسشی که کمتر پرسیده میشود این است:
چرا بسیاری از مردم، حتی وقتی وقت و توان مالی دارند، دیگر کتاب نمیخوانند؟ پاسخ این پرسش را باید نه در تنبلی فردی، بلکه در تحولات ساختاری زندگی روزمره جستوجو کرد؛
تحولاتی که در آن، کنش خواندن از یک عادت نهادیشده به یک انتخاب پرهزینه و حتی پرریسک بدل شده است.
جامعهشناسان فرهنگ، مفهوم اقتصاد توجه را کلید فهم این پدیده میدانند. در فضایی که هر لحظه هزاران محتوای کوتاه، سریع و کمهزینهتر برای جذب توجه کاربر رقابت میکنند، کتاب – با ساختار خطی، زمانبر و مطالبهگر خود – بهسرعت از میدان رقابت عقب میماند. کتابخوانی نه یک انتخاب ساده، بلکه کنشی است که به سرمایه زمانی قابلتوجهی نیاز دارد؛ سرمایهای که در زندگی شتابزده شهری به کالایی کمیاب تبدیل شده است. به تعبیر بوردیویی، خواندن کتاب نیازمند سرمایه فرهنگی و عادتوارهای است که تنها در فرایند اجتماعیشدن طولانی شکل میگیرد و در غیاب این عادتواره، فرد حتی در مواجهه با کتاب، آن را بهعنوان چیزی “نه برای من تجربه” میکند. از سوی دیگر، پلتفرمهای دیجیتال با منطق پاداش فوری خود، نوعی از مصرف فرهنگی را نهادینه کردهاند که در آن، تأخیر و تعمق – دو ویژگی ذاتی کتاب – به ضعف تبدیل میشوند.
نکته مهم آن است که بیمیلی به کتاب لزوماً به معنای بیمیلی به دانستن نیست. بخش بزرگی از همان افرادی که سالهاست کتاب کاغذی نخریدهاند، ساعتها در شبکههای اجتماعی مطالعه میکنند، پادکست گوش میدهند و مقاله آنلاین میخوانند. آنچه تغییر کرده، رسانه و قواعد مصرف فرهنگی است، نه لزوماً تشنگی برای معنا و اطلاعات. کتاب از جایگاه انحصاری خود در انتقال دانش فرود آمده و به یکی از گزینههای متعدد در سبد فرهنگی خانوار تبدیل شده است.
این جابهجایی را میتوان با مفهوم تکثر رسانهای توضیح داد: افزایش گزینهها بهخودیخود سهم هر گزینه را کاهش میدهد، بیآنکه کل مصرف فرهنگی کاهش یابد. با این حال، این تحول بیهزینه نیست؛ خواندن سطحی و پراکنده، اگرچه دسترسی را آسانتر میکند، اما توانایی پیگیری استدلالهای بلند و همدلی عمیق با روایتهای پیچیده را تضعیف میکند – همان چیزی که برخی آن را تضعیف سوادعمیق مینامند.
اما تحلیل صرفاً رسانهای کافی نیست. دادههای اقتصادی نشان میدهد در دورههای فشار معیشتی، هزینههای فرهنگی – از جمله خرید کتاب – نخستین اقلامی هستند که از سبد خانوار حذف میشوند. کتاب برای بسیاری به کالایی لوکس و غیرضروری بدل میشود؛ در حالی که دسترسی به کتابخانههای عمومی و دیجیتال نیز بهدلیل ضعف زیرساختها و پراکندگی جغرافیایی، جایگزین مناسبی نیست.
این وضعیت را میتوان با مفهوم برخورداری فرهنگی نابرابر توضیح داد: کسانی که سرمایه اقتصادی و فرهنگی بیشتری دارند، در بحرانها کمتر از کتاب عقب مینشینند و کسانی که در حاشیهاند، نخستین قربانیان این عقبنشینیاند. بدینترتیب، بیمیلی به کتاب نه تنها نشانهای از تغییر سلیقه، بلکه شاخصی از عمیق تر شدن شکاف فرهنگی است.
پژوهشها نشان میدهد عادت کتابخوانی عمدتاً در خانواده و مدرسه شکل میگیرد. در خانوادههایی که خود با کتاب بیگانهاند، کودک کمتر فرصت همزیستی با متن را تجربه میکند. نظام آموزشی نیز با تمرکز بر آزمونمحوری،
خواندن را به تکلیفی اجباری و نه لذتی کشفشدنی تبدیل میکند. نتیجه، بازتولید نسلی است که کتاب را نه پنجرهای به جهان، بلکه بار اضافی میبیند. این سازوکار دقیقاً همان
چیزی است که جامعهشناسی آموزش از آن بهعنوان بازتولید فرهنگی یاد میکند: نابرابری در دسترسی به کتاب، از نسلی به نسل دیگر منتقل میشود، بیآنکه فرد متوجه ساختار پنهان پشت انتخابهای خود باشد.
بنابراین آنچه امروز بهعنوان بیمیلی به کتابخوانی توصیف میشود، در واقع محصول همزمانی سه تحول است: انقلاب رسانهای و تغییر اقتصاد توجه، فشارهای اقتصادی که فرهنگ را به حاشیه میراند و نهادهای آموزشی و خانوادگی که نتوانستهاند پیوند عاطفی با کتاب را بسازند. درمان این وضعیت نیز نه با شعار و نه با سرزنش فردی ممکن نیست؛ بلکه نیازمند سیاستهای فرهنگیای است که کتاب را بار دیگر در دسترس، ارزان و – مهمتر از همه – لذتبخش کنند و همزمان، نهادهای اجتماعیسازی را از خانواده تا مدرسه و کتابخانه، به بازسازی عادتواره خواندن وادارند.


