ادبیات روزمره و لحنی که والدین برای صدا زدن و گفتگو با فرزند به کار میبرند تصویر درونی کودک از خود را میسازد. بسیاری از پدرها و مادرها تصور میکنند احترام گذاشتن به فرزند صرفا به معنای برآورده کردن خواستههای مادی او است در حالی که کودک پیش از هر چیز جایگاه خود را از طریق کلماتی که هر روز در خانه میشنود درک میکند. نحوه خطاب قرار دادن فرزند در موقعیتهای عادی، از بیدار کردن او در صبح تا درخواست برای انجام یک کار ساده به او نشان میدهد که آیا در این خانه یک انسان دارای کرامت است یا عضوی حاشیهای است که فقط باید دستور بگیرد.
در بسیاری از خانوادهها ارتباط کلامی با فرزندان صرفا به جملات امری و کوتاه خلاصه میشود. گاهی نیز والدین فرزند خود را با نامهای مخفف و تحقیرآمیز صدا میزنند یا در حضور او با دیگران طوری درباره رفتارهایش صحبت میکنند که گویی او در اتاق حضور ندارد. این شیوه سخن گفتن به تدریج این باور را در ذهن کودک شکل میدهد که اراده و احساسات او اهمیتی ندارد. فرزندی که در خانه همیشه با لحن دستوری خطاب میشود خود را موجودی ضعیف و فاقد اختیار میبیند و برای دفاع از خود یا به لجبازی روی میآورد یا در برابر دیگران منفعل و کمرو میشود.
در سیره تربیتی پیامبر اسلام (ص)، نوع کلمات و لحن گفتگو با کودکان جایگاه مشخصی دارد. در منابع تاریخی و روایی نقل شده است که پیامبر (ص) هنگام عبور از کنار کودکان پیش از آنها سلام میکردند و با آنها احوالپرسی مینمودند. پیشدستی در سلام کردن به یک کودک پیام روشنی دارد. بزرگسال برای حضور و شخصیت کودک ارزش قائل است و او را به رسمیت میشناسد. همچنین پیامبر (ص) کودکان را با نامهای نیکو و گاهی با کنیه خطاب میکردند تا حس بزرگمنشی و عزت نفس در آنها بیدار شود. وقتی بزرگسال با چنین ادبیاتی با کودک سخن میگوید کودک احساس میکند طرف حساب یک گفتگوی محترمانه است و شأن انسانی او حفظ شده است.
تغییر ادبیات خانه نیازمند برنامههای پیچیده نیست و با اصلاح عادتهای کوچک کلامی آغاز میشود. نخستین گام تبدیل دستورهای خشک به درخواستهای محترمانه است. به جای گفتن لیوان آب را بیاور، استفاده از عبارت پسرم، لطفاً یک لیوان آب برای من میآوری؟ و تشکر کردن پس از انجام کار، لحن رابطه را از حالت ارباب و رعیت به همکاری انسانی تغییر میدهد. گام دوم، صدا زدن فرزند با نام کامل و همراه با پسوندها یا پیشوندهای محترمانه مانند جان، عزیزم، آقا یا خانم است. به ویژه زمانی که کودک خطایی مرتکب شده و قرار است تذکری بشنود. وقتی والدین در اوج خستگی یا عصبانیت نیز حرمت کلامی فرزند را نگه میدارند کودک متوجه میشود که ارزش او به عنوان یک انسان وابسته به بینقص بودن رفتارش نیست.
اساسا کودکان اگر در محیط خانه با ادبیات محترمانه رشد کنند، الگوی درستی از روابط انسانی درونشان شکل میگیرند. آنها یاد میگیرند که برای ارتباط با دیگران نیازی به فریاد زدن یا تحقیر کردن ندارند و در عین حال، اجازه نمیدهد دیگران در مدرسه، محیط کار یا جمع دوستان با لحن توهینآمیز با آنها صحبت کنند. احترام کلامی والدین عزت نفس را در ذهن فرزند ترسیم میکند و به او میآموزد که کلمات ابزار تخریب یا سلطهگری نیستند بلکه وسیلهای برای حفظ کرامت انسانها در زندگی مشترک به شمار میروند.


