به مناسبت روز درختکاری
تصور کنید کودکی را که در یک اتاق بسیار تمیز نشسته است و لباسی سفید و اتوکشیده بر تن دارد و با یک تبلت گران قیمت بازی می کند. در نگاه اول شاید این تصویر نمادی از رفاه و مراقبت عالی والدین باشد. اما در نگاه کارشناسان علوم تربیتی و روانشناسی این تصویر می تواند زنگ خطری برای سلامت آینده آن کودک باشد. ما در دورانی زندگی می کنیم که وسواس تمیزی و دوری از طبیعت به اوج خود رسیده است. والدین امروزی مجهز به انواع اسپری های ضدعفونی کننده و دستمال های مرطوب و ژل های آنتی باکتریال هستند و به محض اینکه دست کودکشان با خاک یا چمن پارک تماس پیدا می کند با وحشت به سمت او می دوند تا میکروب ها را نابود کنند.
این ایزوله کردن کودکان در محیط استریل پدیده ای است که باید به آن توجه داشت و کودکانی را بار آورده که از تماس با خاک محروم هستند. آن ها شاید لباس های تمیزتری داشته باشند اما تحقیقات نشان می دهد که سیستم ایمنی ضعیف تر و اضطراب بیشتری نسبت به همسالانی دارند که با خاک بازی میکنند. روز درختکاری بهانه خوبی است تا خاک بازی را نه به عنوان یک سرگرمی کثیف بلکه به عنوان یک نیاز بیولوژیک و روانی برای کودکان بازخوانی کنیم.
علم میگوید خاک داروی ضد افسردگی طبیعی است.در واقع شاید تعجب کنید اگر بدانید خاک باغچه حکم یک داروی آرام بخش طبیعی را دارد. دانشمندان در تحقیقات خود متوجه شدند که نوعی باکتری بی خطر در خاک وجود دارد که وقتی کودک با خاک بازی می کند و تنفس می کند، این باکتری وارد بدن او می شود و باعث تحریک ترشح سروتونین در مغز می گردد. سروتونین همان هورمون شادی و آرامش است که داروهای ضد افسردگی سعی در تنظیم آن دارند.
بنابراین وقتی می بینید کودکی که تا زانو در گل و خاک فرو رفته است با صدای بلند می خندد و حالش خوب است این فقط به خاطر بازی کردن نیست بلکه یک واکنش شیمیایی مثبت در مغز او در حال رخ دادن است. خاک بازی سطح کورتیزول یا همان هورمون استرس را به شدت کاهش می دهد. برای کودکان آپارتمانی که اغلب دچار بی قراری و پرخاشگری هستند یک ساعت بیل زدن در باغچه یا خاک بازی تاثیر زیادی در آرامش او دارد.
یکی از بزرگترین اشتباهات والدین وسواسی، درک نادرست از سیستم ایمنی بدن است. سیستم ایمنی شبیه به یک ارتش است. اگر این ارتش هیچ دشمن ضعیفی برای مبارزه نداشته باشد تنبل می شود و یاد نمی گیرد چطور باید دفاع کند. فرضیه بهداشت در علم پزشکی می گوید علت افزایش انفجاری آلرژی ها و بیماری های خودایمنی در کودکان مدرن محیط بیش از حد تمیز آنهاست.
وقتی کودک با خاک تماس پیدا می کند با میلیون ها میکروارگانیسم بی خطر مواجه می شود. سیستم ایمنی بدن این ها را شناسایی می کند و یاد می گیرد که نباید به هر چیزی واکنش تند نشان دهد. کودکانی که در محیط های روستایی بزرگ می شوند و مدام با خاک و حیوانات در تماس هستند بسیار کمتر از کودکان شهری دچار آلرژی های فصلی و آسم می شوند. در واقع خاک واکسن طبیعی طبیعت است.
همچنین ما در عصر صفحه های لمسی زندگی می کنیم. دنیای کودکان ما صاف و شیشه ای شده است. تبلت و تلویزیون فقط دو حس بینایی و شنوایی را درگیر می کنند. اما مغز کودک برای رشد کامل نیاز به تحریک لامسه دارد.
خاک یک ابزار حسی فوق العاده است. گاهی زبر است و گاهی نرم. گاهی سرد و گاهی گرم. وقتی خشک است یک بافت دارد و وقتی با آب مخلوط می شود و گل می شود بافت دیگری پیدا می کند. ورز دادن گل و درست کردن اشکال مختلف و فرو کردن انگشتان در خاک مرطوب پایانه های عصبی نوک انگشتان را تحریک می کند و پیام های مهمی به مغز می فرستد. این کار باعث تقویت مهارت های حرکتی ظریف می شود که بعدها در مدرسه برای مداد دست گرفتن و نوشتن به کار می آید. هیچ اپلیکیشن آموزشی نمی تواند جایگزین حس فشار دادن گل در مشت کودک شود.
روز درختکاری فرصتی است تا کودکان مفهوم زمان و صبر را یاد بگیرند. در دنیای دیجیتال همه چیز فوری است. دکمه را می زنی و کارتون پخش می شود. اما طبیعت عجله ندارد. وقتی کودکی نهالی می کارد یا بذری را در گلدان دفن می کند باید صبر کند. او باید یاد بگیرد که مراقبت روزانه لازم است تا نتیجه حاصل شود.
این فرآیند باغبانی پادزهر فرهنگ عجول بودن است. کودک یاد می گیرد که اگر آب ندهد گیاه می میرد. او مسئولیت جان یک موجود زنده را بر عهده می گیرد و وقتی اولین جوانه سبز از خاک بیرون می زند اعتماد به نفسی پیدا می کند که با هیچ لایک و کامنتی در فضای مجازی قابل مقایسه نیست. او خود را یک آفریننده و مراقب می بیند.
شاید بگویید ما در آپارتمان زندگی می کنیم و حیاط نداریم. اما محروم کردن کودک از خاک راه حل نیست. می توان با راهکارهای ساده طبیعت را به خانه آورد.
یک گوشه از تراس یا حتی حمام را با پلاستیک بپوشانید و یک تشت بزرگ پر از خاک تمیز در اختیار کودک بگذارید. اجازه دهید بدون نگرانی از کثیف شدن لباس هایش بازی کند. لباس ها شسته می شوند اما دوران کودکی که بگذرد دیگر برنمی گردد.
در روزهای تعطیل به جای رفتن به پاساژها به پارک های جنگلی بروید و اجازه دهید کودک سنگ و چوب و برگ جمع کند. وسواس را کنار بگذارید و اجازه دهید طبیعت کار خودش را بکند.
ما والدین وظیفه داریم از سلامت کودکانمان محافظت کنیم اما محافظت به معنای قرنطینه کردن آنها در محیط استریل نیست. دست های گلی نشانه بی مسولیتی والدین نیست بلکه نشانه کودکی کردنِ سالم است. باور کنید هیچ کودکی با خاک بازی کردن مریض نشده است اما میلیون ها کودک به خاطر دوری از طبیعت بیمار و افسرده شده اند.
