رئیس مرکز جوانی جمعیت وزارت بهداشت و درمان بدون ارائه عدد و رقمی دقیق مدعی شد: بررسی‌ها بیانگر این است که کاهش نرخ باروری در کشور متوقف شده است.
آمار سال گذشته
تیرماه سال گذشته (1402) امیرحسین بانکی‌پورفرد رییس کمیسیون مشترک طرح جوانی جمعیت و حمایت از خانواده مجلس شورای اسلامی در حاشیه هجدهمین جلسه قرارگاه جوانی جمعیت و سلامت خانواده گفته بود: نرخ باروری در ۳۰ سال گذشته هر سال کاهشی بوده و امسال اولین سالی است که روند افزایشی داشته و از عدد ۱.۶۵ به ۱.۶۶ رسید.
همان زمان خبرگزاری جمهوری اسلامی در گزارشی به بررسی این موضوع پرداخته که خواندنی است:
در این گزارش به چند پرسش می پردازیم:
- نرخ باروری چیست؟
- آیا افزایش نرخ باروری در سال جاری، پس از ۳۰ سال رخ داده است؟
- آیا افزایش نرخ باروری از ۱.۶۵ به ۱.۶۶ از نظر علمی معنی دار و نشانگر رشد نرخ باروری است؟
نرخ باروری چیست؟
نرخ باروری در واقع تعداد فرزندانی است که یک زن در طول دوران باروری خود (معمولا از ۱۵ تا ۴۹ سال سن) به دنیا می‌آورد و برای محاسبه میزان باروری کل، تعداد موالید در صورت کسر قرار گرفته و در مخرج کسر نیز جمعیت کل زنان در این سن لحاظ می‌شود.
آیا افزایش نرخ باروری در سال جاری، پس از ۳۰ سال رخ داده است؟
طبق گزارش مرکز آمار ایران در سال ۹۹ میزان باروری کل ایران در نیمه نخست دهه ٩٠ با شیب ملایمی رو به افزایش گذاشته، به گونه‌ای که از ۱.۷۵ در سال ٩٠ به حدود ٢.٠٧ فرزند در سال ٩٦ رسیده است. سپس این شاخص رو به کاهش گذاشته و در سال ٩٨ به میزان ١.٨ فرزند کاهش یافته است.
براساس داده‌های سازمان ثبت احوال کشور، تعداد ولادت ثبت شده در سال ٩٠ برابر با یک میلیون و ٣٨٢ هزار و ١١٨ تولد بوده که در سال ٩٥ به یک میلیون و ٥٢٨ هزار و ٥٣ تولد افزایش یافته، اما تعداد ولادت در کل کشور از سال ٩٥ تا ٩٨ روند کاهشی داشته و سال ۹۸ تعداد موالید به یک میلیون و ١٩٦ هزار و ١٣٥ ولادت کاهش یافته است.
نرخ باروی در دهه 90 – منبع: مرکز آمار ایران
طبق گزارش مرکز آمار، میزان باروری در سال ۹۹ به ۱.۷۱ و سال ۱۴۰۰ به ۱.۷۴ فرزند رسیده است.
میزان باروری از سال ۹۶ تا ۱۴۰۰ (منبع: مرکز آمار ایران)
از سوی دیگر، آمار بانک جهانی نیز نشان می دهد در سال ۱۹۷۰ (۱۳۴۹) نرخ باروری ۶.۷ بوده که روندی نزولی تا سال ۵۴ (۶) و سپس صعودی تا سال ۱۳۵۹ (۶.۵۸) داشته و از آن مقطع سیر نزولی این نرخ آغاز شده و کمترین آن سال ۲۰۰۹ (۱۳۸۸) با ۱.۷۶۶ رخ داده است.
میزان باروری از سال ۱۳۵۰ تا ۱۴۰۰ (منبع: سایت بانک جهانی)
میزان باروری ایران از سال ۱۹۷۱ (۱۳۵۰) تا ۲۰۲۱ (۱۴۰۰) منبع: سایت بانک جهانی
از سال ۲۰۰۹ (۱۳۸۸) تا سال ۲۰۱۷ (۱۳۹۶) نرخ باروری در ایران صعودی بوده و از آن به بعد نزولی شده است. صعودی شدن در اوایل دهه ۹۰ می تواند از یک سو به برخی سیاستهای تشویقی و برخی گشایشهای اقتصادی و نزول نرخ باروری از سال ۹۷ به تشدید تحریم ها و وضعیت اقتصادی مرتبط باشد. نکته جالب آن که سال ۸۸، درست یک سال بعد از اجرای طرح هدفمندی یارانه هاست که به ازای هر عضو خانواده، ۴۵ هزار تومان به سرپرست خانوار پرداخت می‌شد و به نظر می‌رسد این عامل نیز تاثیر خود را در افزایش جمعیت (بیشتر در اقشار کم درآمد) گذاشته است.
اما این آمارها نشان می دهد صعودی شدن میزان باروری، اولین بار در ۳۰ سال اخیر نیست.
آیا افزایش نرخ باروری از ۱.۶۵ به ۱.۶۶، نشانگر رشد نرخ باروری است؟
رییس کمیسیون مشترک طرح جوانی جمعیت و حمایت از خانواده مجلس، این که نرخ باروری از عدد ۱.۶۵ به ۱.۶۶ رسیده را نشانه «روند افزایشی» دانسته است. اما آیا می توان با این یک صدم افزایش نرخ باروری، آغاز روند افزایشی را نتیجه گرفت؟
در این زمینه در آمار اصطلاح «معنی دار» بودن مطرح است و بررسی می شود یک تغییر یا ارتباط، به اندازه کافی قطعی هست یا ممکن است براساس تصادف رخ داده باشد.
البته این آمار توسط مرکز آمار اعلام نشده، اما به نظر می رسد رشد را در یک روند دو یا سه ساله می توان قطعی تلقی کرد. با این حال همان گونه که در جداول بالا دیده می شود، در مواردی که جهت نمودار تغییر کرده و افزایشی یا کاهشی شده، در سالهای بعد هم تداوم داشته است. با این وصف این رشد قابل اثبات یا رد نیست.
گزارش فوق به صورت جدی این ادعا را بررسی و مورد خدشه قرار داده است و احتمالا همین دقت نظرها باعث شده است که آقای جباری این بار بدون ارائه عدد و رقم صرفا بگوید: بررسی‌ها بیانگر این است که کاهش نرخ باروری در کشور متوقف شده است.
بهتر است مسئولین محترم و نهادهای مرتبط به مسئلۀ بحران جمعیت با دقت بیشتری اظهار نظر نمایند چرا که هستند افرادی که ارقام و آمار را دنبال کرده و طرح ها و بودجه های تزریق شده به این بحث را مورد انتقاد قرار می دهند.
عباس عبدی فعال و روزنامه نگار اصلاح طلب چندی قبل در این خصوص توییتی منتشر کرد که در پی می آید:
وی در این توییت با طعنه به قانون حمایت از خانواده و جوانی جمعیت پرداخته و در این خصوص به آمار ثبت احوال در بهار 1403 استناد کرده است.
