متخصصان حوزه خانواده و دادگستری از ریشه‌یابی مشکلات تا گلایه‌های مکرر مراجعان می‌گویند؛ جایی که عدم شناخت پیش‌ازازدواج، نخستین حلقه مفقوده زندگی مشترک است و اثبات عسر و حرج برای بانوان، به یکی از دشوارترین راه‌های حقوقی تبدیل شده است.
به گزارش خبرنگار خانه بهاری، پرونده‌های خانواده، از آن دست موضوعاتی است که نه تنها بیشترین آمار مراجعه را به خود اختصاص داده، بلکه به دلیل حساسیت عاطفی و تأثیر عمیق بر بنیان جامعه، نیازمند نگاهی ویژه و آسیب‌شناسانه است. آنچه در گفت‌وگو با یک وکیل باسابقه دادگستری به روشنی نمایان می‌شود، این است که بسیاری از گره‌های کور این پرونده‌ها، ریشه در شروع نادرست زندگی مشترک دارد؛ جایی که طرفین با تصوراتی غیرواقعی از یکدیگر، پا به عقد می‌گذارند و سال‌ها بعد، در دادگاه، تازه به عمق عدم شناخت خود پی می‌برند.
اما چالش، تنها به شروع زندگی ختم نمی‌شود. در طول سال‌های اخیر، یکی از معضلات جدی سیستم قضایی، نحوه برخورد با درخواست طلاق از سوی بانوان بوده است. حق طلاق که به‌عنوان یک اختیار قانونی در اختیار مردان قرار دارد، در بسیاری از موارد، زنان را ناچار می‌کند که برای رهایی از یک زندگی ناسالم، مهریه خود را ببخشند یا سال‌ها درگیر اثبات عسروحرج باشند؛ موضوعی که نیازمند ادله سنگینی مانند اثبات اعتیاد یا اثبات ضرب‌وجرح مستمر است و در عمل، بسیاری از زنان مظلوم را با بن‌بست حقوقی مواجه می‌کند. این در حالی است که در رویه قضایی کنونی، تلاش‌هایی برای تلطیف این فضا صورت گرفته، اما همچنان راهی طولانی تا تحقق عدالت جنسیتی در این حوزه باقی است.
از سوی دیگر، نباید از نقش نهادهای موازی در کاهش بار این مشکلات غافل شد. هرچند که دستگاه قضا متولی اصلی حلوفصل دعاوی است، اما حضور مشاوران خانواده، ایجاد مراکز داوری و ترویج فرهنگ مشاوره پیش‌ازازدواج، می‌تواند تا حد زیادی از شکل‌گیری این پرونده‌ها جلوگیری کند. انتظار جدی از مسئولان قضایی این است که با بازنگری در قوانین مربوط به اثبات عسروحرج، تسهیل فرایندهای مشاوره و نیز حمایت از بانوان سرپرست خانوار، گامی مؤثر در کاهش آمار پرونده‌های پرتنش خانواده بردارند و به داد نسلی برسند که در سایه قوانین سختگیرانه، از ساده‌ترین حقوق خود محروم مانده‌اند.
به دلیل اهمیت موضوع گفت‌وگویی با افسانه خواست خدایی، عضو شورای اسلامی شهر شیراز و وکیل پایه یک دادگستری انجام دادیم که به شرح زیر است:
چالش‌های سیستم قضایی در پرونده‌های خانواده
خانه بهاری/ به عنوان یک وکیل پایه دادگستری، بزرگترین چالش امروز سیستم قضایی ما در پرونده‌های خانواده را چه می‌دانید؟
خواست خدایی: من حدود پنج سال است که همزمان با ورود به شورای شهر، کار وکالت را به صورت تخصصی انجام نمی‌دهم و وکالت از کل مردم شیراز را به عهده دارم، اما با توجه به سابقه قبلی و نگاه حقوقی که دارم، بزرگترین چالش در حوزه خانواده را عدم شناخت کافی و هم‌کف نبودن طرفین هنگام ازدواج می‌دانم. این عدم شناخت که متأسفانه بنیان‌گذار یک اتفاق نادرست در طول زندگی مشترک می‌شود، باعث می‌شود خانواده‌ها با چالش‌های جدی روبه‌رو شوند.
من خانواده‌هایی را دیده‌ام که با وجود فقر و نداشتن دارایی، زندگی بسیار خوبی داشته‌اند و در مقابل، خانواده‌هایی که دارایی مناسبی داشتند اما زندگی زناشویی مطلوبی نداشتند. علت اصلی این است که انتخاب اولیه بر مبنای شناخت دقیق طرفین از هم نیست و توقعات و تصورات آن‌ها از یکدیگر با واقعیت همخوانی ندارد.
خانه بهاری/ بزرگترین چالش سیستم قضایی در رسیدگی به این پرونده‌ها چیست؟
خواست خدایی: راستش ایراداتی وجود داشته که به مرور زمان احساس می‌کنم فضا تلطیف شده است، مثل فضایی که الان فراهم شده و زوجین قبل از طلاق چندین جلسه مشاوره و داوری را طی می‌کنند که می‌تواند تأثیرگذار باشد. اما گلایه بانوانی که برای طلاق مراجعه می‌کردند، دو موضوع بود. اول اینکه حق طلاق با مرد است و خانم‌ها برای گرفتن طلاق مجبور می‌شدند مهریه خود را ببخشند تا مرد راضی به طلاق شود، به طوری که بین وکلا و حقوقدانان این جمله رایج بود که «مرد یا طلاق می‌دهد یا مهریه». دومین موضوع، اثبات عسر و حرج برای زن در دادگاه است که بسیار سخت است و زن باید ثابت کند که همسرش کتک زده یا اعتیاد دارد و این خود یکی از چالش‌های جدی است. از طرف دیگر باید از سوءاستفاده‌هایی که ممکن است برخی بانوان برای دریافت مهریه انجام دهند نیز جلوگیری شود. به نظرم نیاز است در این حوزه تجدید نظر شود و رسیدگی‌ها تسهیل گردد.
خانه بهاری/ نگاه شما به عنوان وکیلی که در صحن شورا حضور دارید، به مصوبات شهری چه تفاوتی با بقیه افراد دارد؟
خواست خدایی: شهر باید برای همه اعضای یک خانواده مناسب باشد. مدیریت شهری وقتی ساختمانی می‌سازد، پلی احداث می‌کند یا کار فرهنگی انجام می‌دهد، باید همه جوانب را با هم ببیند. یک شهر باید برای زیست همه اعضای خانواده از نوزاد گرفته تا مادر باردار، دختران، پسران، پدران، مادران و حتی سالمندان مناسب باشد.
متأسفانه عملکرد شورای ششم تحت تأثیر بازی‌های سیاسی قرار گرفته و برخی اعضا به دلیل مسائل شخصی با یکدیگر، از اجرای طرح‌های خوب شهری جلوگیری می‌کنند، بدون اینکه نگاه کنند که شهر به آن موضوع نیاز دارد یا نه. به عنوان مثال، ما طرحی برای سرمایه‌گذاری در حوزه تولید اقلام نوزادان مانند پوشک و شیرخشک دادیم که می‌توانست به خانواده‌هایی که توان مالی ندارند کمک کند و با قیمت تعاونی در اختیار آن‌ها قرار گیرد، اما متأسفانه این طرح درگیر بازی‌های سیاسی شد و کمیسیون سرمایه‌گذاری گفت در شرح وظایف ما نیست و طرح متوقف شد.
خانه بهاری/ چه مصوبات موفقی در حوزه خانواده داشته‌اید که اجرایی شده است؟
خواست خدایی: یکی از موفقیت‌ها، کاهش عوارض ساخت و ساز برای خانواده‌های چندفرزندی بر اساس قانون حمایت از خانواده و جوانی جمعیت بود که پیشنهاد دادیم و الحمدالله مصوب شد و در حال اجراست. خانواده‌ای که سه فرزند و بالاتر دارد، مشمول تخفیفاتی در حوزه ساخت و ساز می‌شود و با افزایش تعداد فرزندان، این درصد نیز افزایش می‌یابد. همچنین طرح شهر دوستدار خانواده را پیگیری کردیم که تمام دبیرخانه‌های حوزه شهرسازی، کودک، معلولین و سالمندان را تجمیع کند و شهرداری آیین‌نامه آن را تصویب کرده است. در حوزه بانوان شاغل در شهرداری، مصوبه ایجاد مهدکودک‌های خاص نزدیک محیط کار آن‌ها را داشتیم تا مادران با خیال راحت و فرزندان با خیال راحت از نزدیکی به مادر خود بهره‌مند شوند، هرچند شهرداری هنوز برنامه مشخصی ارائه نداده است.
خانه بهاری/ درباره باغات بانوان چه اقداماتی انجام شده و چه مشکلاتی وجود دارد؟
خواست خدایی: بنده طرح راه‌اندازی باغات بانوان در یازده منطقه شهرداری را پیگیری کردم و الحمدالله در مناطق یک، چهار، پنج، شش، هفت، هشت، نه و یازده باغات ساخته شده یا در حال ساخت است. اما متأسفانه این باغات نیز درگیر مسائل سیاسی شده و برخی مناطق هنوز باغ نساخته‌اند و ساخت آن‌ها متوقف شده است. همچنین باغات ساخته شده به شکل مردمی سازی نشده و تنها متناسب با اردوها باز می‌شوند و در اختیار مردم قرار نمی‌گیرند. ما تأکید داشتیم که بانوان هر روز بتوانند از این فضا برای ورزش، تفریح و استفاده از فضای اسلامی و ایرانی بهره ببرند، اما هنوز این اتفاق به شکل کامل نیفتاده است. متأسفانه برخی اعضا حتی به شهردار زنگ زده‌اند و گفته‌اند که باغات بانوان را اجرا نکن و این موضوع بسیار نگران‌کننده است.
خانه بهاری/ درباره طرح آتش‌نشان داوطلب بانوان و حمایت از مشاغل خانگی توضیح دهید.
خواست خدایی: طرح بانوان آتش‌نشان داوطلب محلات را پیشنهاد دادیم و بودجه آن تأمین شد. در سال‌های ۱۴۰۱ و ۱۴۰۲، از هر محله تعدادی بانوان داوطلب آموزش رایگان دیدند و گواهینامه دریافت کردند و اکنون بیش از هفتصد آتش‌نشان داوطلب در محلات داریم، هرچند ادامه آن هنوز به طور منظم اجرا نشده است. همچنین آیین‌نامه حمایت از مشاغل خانگی در کمیسیون خدمات شهری تصویب شد و قرار است شهرداری در هر منطقه غرفه‌های ثابتی را به صورت رایگان برای عرضه محصولات مشاغل خانگی اختصاص دهد که سازمان میادین مسئول اجرای آن است و پیگیری می‌کنیم که به مرحله اجرا برسد.
خانه بهاری/ چه دغدغه‌هایی از دادگستری در مصوبات شورا دیده می‌شود؟
خواست خدایی: یکی از مسائل جدی بانوان، نداشتن فضایی برای رسیدگی به خودشان است، زیرا آن‌ها همیشه در خدمت خانواده بوده‌اند. باغات بانوان برای این منظور طراحی شده که زنان با تقویت روحیه، شادابی و انرژی، بتوانند نقطه ثقل خانواده باشند. همچنین دختران نوجوان نیاز به فضایی دارند برای تخلیه هیجانات، ورزش، تفریح و برنامه‌های فرهنگی و آموزشی، بدون دغدغه هزینه و مزاحمت. این فضا می‌تواند به هویت‌بخشی به دختران کمک کند و از مشکلات اجتماعی و تأثیرات فضای مجازی بکاهد.
عدالت در حوزه خانواده، تنها به صدور رأی ختم نمی‌شود
آنچه از میان سطرهای این گفت‌وگو برمی‌آید، تصویر روشنی از یک چالش دوسویه است. از یک سو، سیستم قضایی با انبوهی از پرونده‌های خانوادگی مواجه است که ریشه در عدم آگاهی، فرهنگ نادرست انتخاب و نابرابری حقوقی دارد و از سوی دیگر، قوانین موجود، علی‌رغم برخی اصلاحات اخیر، همچنان برای بسیاری از بانوان، مسیری پرپیچ‌وخم و طاقت‌فرسا ترسیم کرده است.
