واقعه غدیر خم، به‌عنوان نقطه عطف در تاریخ جانشینی پیامبر اسلام (ص)، بیش از آنکه صرفاً یک بیعت مردانه تلقی شود، صحنه‌ای از حضور و مشارکت آگاهانه زنان نیز بود. بررسی منابع تاریخی معتبر نشان می‌دهد که زنان نه‌تنها ناظر، بلکه بیعت‌کننده مستقیم با امام علی (ع) در روز غدیر بودند؛ امری که بسیاری از تحلیل‌ها و روایت‌های تاریخی کمتر بدان توجه کرده‌اند.
حضور زنان در غدیر بر اساس منابع
ابن شهرآشوب در مناقب آل ابی‌طالب (ج 1، ص 372) و شیخ مفید در الارشاد اشاره می‌کنند که پس از خطبه پیامبر در غدیر، بیعت با امام علی (ع) به‌طور رسمی آغاز شد. مردان با دست دادن بیعت کردند و سپس، برای زنان، از روش غیرمستقیم و متداول آن زمان استفاده شد: ظرفی از آب آورده شد، امیرالمؤمنین (ع) دست در آن گذاشت و زنان نیز پس از او، دستان خود را در آن نهادند. این روش برای حفظ حریم شرعی میان زن و مرد در بیعت سیاسی به کار گرفته می‌شد، همان‌طور که در بیعت‌های پیشین (همچون بیعت رضوان یا بیعت با پیامبر در مدینه) نیز سابقه دارد (ر.ک. به سیره ابن هشام، ج 2).
شیخ طوسی در الامالی (مجلس 18) و نیز طبری در برخی گزارش‌ها اشاره می‌کنند که زنان برجسته‌ای از جمله فاطمه زهرا (س)، ام‌سلمه (همسر پیامبر)، اسماء بنت عُمَیس، و فضه نوبیه در این بیعت حاضر بودند و از ولایت امام علی (ع) حمایت کردند. منابع شیعه این مشارکت را دلیلی بر مشروعیت اجتماعی ولایت علوی می‌دانند که در آن، نیمی از جامعه – یعنی زنان – نیز به‌طور علنی حضور داشته‌اند.
ویژگی‌های مشارکت زنان در بیعت
1. آگاهانه و داوطلبانه بودن: برخلاف تصورات رایج که نقش زنان را صرفاً تابع شوهران یا مردان خانواده می‌دانند، شواهدی وجود دارد که برخی زنان حتی در برابر مواضع همسرانشان موضعی مستقل داشتند. برای نمونه، ام‌سلمه بعد از وفات پیامبر، در خانه‌اش محفلی برای دفاع از حق اهل‌بیت تشکیل داد.
2. پیشینه در بیعت‌های سیاسی: این نخستین بار نبود که زنان در بیعت‌های سیاسی شرکت می‌کردند. در بیعت عقبه و بیعت رضوان نیز، نام زنان در زمره بیعت‌کنندگان آمده است (ر.ک. البدایة والنهایة، ابن کثیر، ج 4). اما تفاوت غدیر در آن است که این بیعت به موضوع امامت و جانشینی مشروع سیاسی مربوط می‌شد، نه فقط حمایت نظامی یا شخصی.
آثار مشارکت زنان در بیعت غدیر
1. تحکیم مشروعیت سیاسی امام علی (ع): حضور زنان، بیعت را از یک توافق صرفاً مردانه به یک پیمان اجتماعی تمام‌عیار تبدیل کرد. در جامعه قبیله‌ای عرب آن روز، چنین بیعتی نشان از گستره مقبولیت اجتماعی ولایت داشت.
2. زمینه‌سازی برای مقاومت مدنی زنان در دفاع از ولایت: یکی از پیامدهای غدیر، افزایش سطح آگاهی و مسئولیت‌پذیری زنان شیعه در دوره پس از پیامبر بود. خطبه فدکیه حضرت زهرا (س)، که در آن به ماجرای غدیر استناد می‌کند، ادامه همین مسیر تاریخی است. مشارکت سیاسی زنان در غدیر، پشتوانه‌ای بود برای مطالبه‌گری‌های بعدی آن‌ها در برابر انحراف از مسیر ولایت.
3. مبنای فقهی برای مشارکت سیاسی زنان در اسلام: برخی فقیهان شیعه، با استناد به بیعت زنان در غدیر، امکان مشارکت سیاسی زنان در مسائل کلان اجتماعی را به رسمیت شناخته‌اند. این موضوع امروز نیز در مطالعات فقه اجتماعی شیعه مطرح است.
—
نتیجه‌گیری:
واقعه غدیر نه‌تنها تثبیت جایگاه امیرالمؤمنین (ع) به‌عنوان ولی پس از پیامبر بود، بلکه نمونه‌ای تاریخی از مشارکت فعال و مستقل زنان در یک بیعت سیاسی کلان است. بازخوانی این نقش، نه از منظر احساسی بلکه بر پایه داده‌های تاریخی مستند، می‌تواند نوری بر ابعاد کمتر دیده‌شده از تاریخ اسلام و جایگاه زن در آن بیفکند.
